Στην Πλατεία Πλατάνου, ανάμεσα στον Πλάτανο του Ιπποκράτη και το Άγαλμα του Ιπποκράτη, υπάρχουν τρία ταφικά οθωμανικά μνημεία. Το ένα είναι ξεκάθαρα τάφος αξιωματούχου της οθωμανικής περιόδου με την αντίστοιχη επιτύμβια επιγραφή, καθώς το κάλυμμα στην κορυφή (το τουρμπάνι) δείχνει ότι ο νεκρός ήταν άνδρας υψηλής κοινωνικής θέσης. Το συγκεκριμένο κάλυμμα δεν είναι απλό· συνήθως δηλώνει αξιωματούχο ή πρόσωπο κύρους.
Για πολλές δεκαετίες η επικρατούσα άποψη για το επιβλητικό οθωμανικό ταφικό μνημείο δίπλα στον Πλάτανο του Ιπποκράτη βασιζόταν σε πληροφορία που δημοσίευσε ο Αχιλλέας Κουτσουράδης από προφορική μαρτυρία του 1945, όταν ήταν Δήμαρχος ο πατέρας του. Σύμφωνα με αυτή, ένας μουσουλμάνος που είχε διαβάσει την αραβική επιγραφή ανέφερε ότι ο τάφος ανήκε σε Οθωμανό πλοίαρχο πολεμικού πλοίου, ο οποίος πνίγηκε κατά τη Ναυμαχία του Γέροντα, στις 29 Αυγούστου 1824.
Παραθέτω το άρθρο του Αχιλλέα Κουτσουράδη (Ομότιμος Καθηγητής Νομικής Α.Π.Θ), όπως το ανέδειξε στην ιστοσελίδα του ο Γεωδίφης (Νίκος Ιερομνήμων)
"Επικροτώ ανεπιφύλακτα, την πρωτοβουλία για τον ευπρεπισμό του χώρου στην πόλη της Κω όπου βρίσκονται τάφοι σημαινόντων αξιωματούχων της οθωμανικής περιόδου και συμφωνώ με τα σχόλια που δημοσιεύονται.
Συμπληρωματικά, αναφέρω ότι ήδη επί δημαρχίας Γιώργου Κουτσουράδη (1945-1946), κλήθηκε συμπατριώτης μας μουσουλμάνος να διαβάσει τις επιτύμβιες πλάκες και σε μια από αυτές, κατά τις διηγήσεις του πατέρα μου, ταυτοποιήθηκε Οθωμανός πλοίαρχος πολεμικού σκάφους, που βυθίστηκε κατά την ναυμαχία του Γέροντα στις 29 Αυγούστου 1824, έξω από την Κω. Την προσπάθεια εκείνη συνέχισα, αρκετά χρόνια αργότερα, με την βοήθεια του Ιμάμη της Κω σοφολογιότατου κ. Σουκρή-Σερήφ Δαμάδογλου και του τουρκολόγου συμπατριώτη μας κ. Ευθύμιου Μαχαίρα. Το αποτέλεσμα είναι η μετάφραση της επιτύμβιας πλάκας του τάφου που παραθέτω.
Ο Θεός είναι Αιώνιος.
Αυτός που έρχεται στον τάφο μου και ρίχνει μια ματιά,
δεν μπορεί να με καταλάβει μέχρις ότου βρεθεί στη ίδια με μένα θέση.
Είμαι ο Χατζή Οσμάν Πασά, από ευγενή οικογένεια, υιός του Χατζή Ιμπραήμ Πασά
και έχω ταξιδέψει στη θάλασσα, ως πλοίαρχος, επί 47 χρόνια, όπως ο Νώε.
Η ζωή μου συμπληρώθηκε στην Κω.
Ζητώ από τους αδερφούς μου, όσοι έρχονται για επίσκεψη του τάφου μου,
να διαβάσουν μια ευχή από το Κοράνιο για την ψυχή του Οσμάν Πασά.
17η ημέρα του έβδομου μήνα του έτους Εγίρας 1158 (15 Αυγούστου 1745)
ΚΡΕΩΝ: Μα ο καλός δεν είναι στην ιδία θέση με τον κακό, ώστε να λάβει την ίδια τιμή.
ΑΝΤΙΓΟΝΗ. Ποιος ξέρει αν αυτά [είναι] δίκαια στον Κάτω Κόσμο;
ΚΡΕΩΝ:. Ποτέ βέβαια δε θα γίνει ο εχθρός φίλος, ούτε κι όταν πεθάνει.
ΑΝΤΙΓΟΝΗ:. Δε γεννήθηκα για να συμμερίζομαι το μίσος αλλά την αγάπη.
Αχιλλέας Κουτσουράδης"
Παρ' όλα αυτά, εξακολουθούν να υπάρχουν ερωτήματα που αξίζουν περαιτέρω έρευνα. Στον ίδιο χώρο σώζεται και δεύτερος οθωμανικός τάφος· επομένως δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η παλαιά παράδοση να αφορούσε εκείνον και όχι το μνημείο του Χατζή Οσμάν Πασά. Επιπλέον, η μοναδική γνωστή προσωπικότητα με το όνομα Χατζή Οσμάν Πασάς που εντοπίζεται εύκολα στη σύγχρονη βιβλιογραφία και στο διαδίκτυο είναι ο αξιωματούχος που έφθασε στη Σούδα το 1812 για να καταστείλει τους Γενίτσαρους της Κρήτης και έμεινε γνωστός με το προσωνύμιο «Πνιγάρης». Η χρονολόγηση της δράσης του βρίσκεται πολύ κοντά στα γεγονότα του 1824, γεγονός που εύλογα γεννά την απορία μήπως υπάρχει κάποια σχέση με την παλαιά παράδοση της Ναυμαχίας του Γέροντα. Ωστόσο, η επιγραφή του τάφου με τη χρονολογία 1745 καθιστά εξαιρετικά δύσκολη την ταύτιση των δύο προσώπων. Μέχρι να εντοπιστούν νέα στοιχεία στα οθωμανικά αρχεία, παραμένει ανοικτό το ερώτημα αν η παράδοση του 1824 αποδίδεται σε λάθος τάφο ή αν πρόκειται για δύο διαφορετικά ιστορικά πρόσωπα, των οποίων οι ιστορίες συγχωνεύθηκαν με το πέρασμα του χρόνου.
Η παλαιά τοπική παράδοση δείχνει προς το 1824, ενώ η επιγραφή οδηγεί με σαφήνεια στο 1745. Αυτή η αντίφαση είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ιστορίας και ταυτόχρονα το σημείο από το οποίο μπορεί να ξεκινήσει μια σοβαρή ιστορική έρευνα.
 |
| το 2012 |
 |
| το 2013 |
Ένα ακόμη ζήτημα που γεννά ερωτήματα είναι η ίδια η θέση του τάφου. Αν ο Χατζή Οσμάν Πασάς πέθανε πράγματι το 1745, τότε η ταφή του προηγήθηκε κατά περίπου σαράντα χρόνια της ανέγερσης του τεμένους του Γαζή Χασάν Πασά και της αποκατάστασης της οθωμανικής κρήνης το 1786. Για ποιο λόγο επιλέχθηκε να ταφεί ένας τόσο σημαντικός Οθωμανός αξιωματούχος σε εκείνο ακριβώς το σημείο, όταν το τέμενος δεν είχε ακόμη οικοδομηθεί; Μήπως προϋπήρχε εκεί κάποιο μουσουλμανικό νεκροταφείο ή άλλος ιερός χώρος και η περιοχή είχε ήδη αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για τους Οθωμανούς πριν από την ανέγερση του τεμένους;
Συνεχίζοντας την έρευνα, έφτασα ακόμη πιο κοντά στην αλήθεια, καθώς ανακάλυψα ότι ο αείμνηστος Βασίλης Χατζηβασιλείου στην Ιστορία της Κω επιβεβαιώνει ότι ο τάφος ήταν του Χατζή Οσμάν Πασά: Συγκεκριμένα αναφέρει ότι σε μικρή απόσταση από το τέμενος Γαζή Χασάν και πάνω στο ανάχωμα, που σήμερα είναι πάρκο, υπήρχε τούρκικο νεκροταφείο, όπως μαρτυρούν οι δύο τάφοι που παραμένουν εκεί. Ο ένας τάφος ανήκει στον Ναύαρχο Οσμάν Πασά που πέθανε και θάφτηκε εκεί το 1745 και ο άλλος είναι της Χατιζέ Χανούμ, θυγατέρας του Καραμουσταφά Πασά. Στην ίδια θέση βρίσκεται, επίσης, και η μαρμάρινη πλάκα από τον τάφο κάποιου Καϊμακάμη της Κω, του Μεμέτ Εμίμπεη, γιου του Σουλεϊμάν Μπέη. Τον νεκρό, πριν τον θάψουν, τον τοποθετούσαν σ' ένα πέτρινο τραπέζι (musalla taşı), που βρίσκουμε και σήμερα στη θέση του, προς τη μεσημβρινή πλευρά του Πλατάνου.
Ωστόσο, η σημερινή εικόνα του μνημείου δεν είναι εύκολο να ερμηνευθεί. Η μαρμάρινη επιτύμβια στήλη είναι σπασμένη, ενώ το κάλυμμά της φέρει λίθινο τουρμπάνι, χαρακτηριστικό που παραπέμπει σε άνδρα υψηλής κοινωνικής θέσης και όχι σε γυναικεία ταφή. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τη φθορά των μνημείων, τα εκτεταμένα γκράφιτι, τους βανδαλισμούς και τις κατά καιρούς μετακινήσεις ή επανατοποθετήσεις επιτύμβιων πλακών που φαίνεται να έχουν γίνει στον χώρο, αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο να έχουν συγκεντρωθεί εκεί μνημεία από περισσότερες της μίας ταφές. Αν ισχύει κάτι τέτοιο, τότε η σημερινή διάταξη των επιτύμβιων στηλών ενδέχεται να μην αντανακλά την αρχική τους θέση, γεγονός που καθιστά ακόμη πιο δύσκολη την ασφαλή ταύτιση των προσώπων που ήταν πραγματικά ενταφιασμένα στο σημείο (προσωπική άποψη).
Όσο για το τρίτο μνημείο είναι κτίριο κτισμένο από πέτρα σε σχήμα τετραγώνου και με ένα μικρό τρούλο. Παραπέμπει σε μαυσωλείο, όπως είναι και ΤΟ ΑΓΝΩΣΤΟ ΜΑΥΣΩΛΕΙΟ ΤΗΣ ΚΩ. Αν και τώρα πια έχει περίφραξη, ο βανδαλισμός που έχει υποστεί είναι μεγάλος, και ακόμη δεν γνωρίζουμε περισσότερες πληροφορίες για την αρχική του χρήση.
Πηγή: Τάφος Χατζή Οσμαν Πασά
Βασίλης Χατζηβασιλείου "Η Ιστορία της Νήσου Κω" (Έκδοση Δήμου Κω-1990)-σελίδα 419Φωτογραφίες: Sophia Karagianni
Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:
The Ottoman Tombs of Hippocrates Square, Kos
In Hippocrates Square, between the Plane Tree of Hippocrates and the Statue of Hippocrates, stand three Ottoman funerary monuments. One of them is clearly the tomb of an Ottoman official, as indicated by its inscribed gravestone. The stone headpiece (turban) crowning the monument signifies that the deceased was a man of high social rank. This is not an ordinary headpiece; it typically denotes a senior official or a person of considerable prestige.
For many decades, the prevailing interpretation of the imposing Ottoman funerary monument beside the Plane Tree of Hippocrates was based on information published by Achilleas Koutsouradis, who recorded an oral testimony dating back to 1945, when his father was Mayor of Kos. According to that account, a local Muslim who was able to read the Arabic-script inscription stated that the tomb belonged to an Ottoman naval commander whose warship sank during the Battle of Gerontas on 29 August 1824.
A recent translation of the inscription by Ottoman scholar Efthymios Machairas, however, appears to overturn this long-held belief. The inscription identifies the deceased as Hacı Osman Pasha, son of Hacı Ibrahim Pasha, stating that he served as a naval commander for forty-seven years, that "his life was completed on Kos," and concludes with the date 17 Rajab 1158 AH (15 August 1745). According to the standard structure of Ottoman funerary inscriptions, this date is understood to represent the date of his death. If this reading is correct, the tomb cannot be associated with the Battle of Gerontas, which took place nearly eighty years later.
Below is the article written by Achilleas Koutsouradis (Professor Emeritus, Faculty of Law, Aristotle University of Thessaloniki), as reproduced on the website of Geodifis (Nikos Ieromnimon):
"I wholeheartedly commend the initiative to restore and improve the area in the town of Kos where the tombs of distinguished Ottoman officials are located, and I agree with the comments that have been published.
Additionally, I should mention that during the mayoralty of George Koutsouradis (1945–1946), a local Muslim was invited to read the Ottoman inscriptions. According to my father's recollections, one of the gravestones was identified as belonging to an Ottoman commander of a warship that sank during the Battle of Gerontas on 29 August 1824, off the coast of Kos. Several years later I continued this effort with the assistance of the Imam of Kos, the highly respected Mr. Şükrü Şerif Damadoglu, and our fellow countryman, the Turkologist Mr. Efthymios Machairas. The result was the translation of the funerary inscription presented below.
God is Eternal.
He who comes to my grave to cast a glance, can only understand me after
he has been in the same place as me.
I am Hadji Osman Pasha, of a noble family, son of Hadji Ibrahim Pasha,
and I have travelled the seas for 47 years as Captain, just like Noah.
The circle of my life is closing on Kos.
I ask my brothers who come and visit my grave, to read a prayer (fatiha)
from the Quran for the soul of Osman Pasha.
17th day of the month, Anno Hegirae 1158 (15th August 1745)
Instead of offering my own concluding remarks, I quote a passage from Sophocles' tragedy Antigone, first performed in Athens during the Great Dionysia in 441 BC. Its message remains strikingly relevant today. Respect and honour for the dead constitute a timeless moral obligation and a hallmark of civilisation.
ANTIGONE: Yet Hades demands equal laws for all.
CREON: But the noble and the wicked cannot receive the same honour.
ANTIGONE: Who knows whether such judgments are just in the world below?
CREON: An enemy will never become a friend, not even in death.
ANTIGONE: I was born to share in love, not in hatred.
Achilleas Koutsouradis"
Nevertheless, several questions remain unanswered. A second Ottoman tomb survives at the same location, and therefore it cannot be ruled out that the old tradition may have referred to that monument rather than to the tomb of Hacı Osman Pasha. Furthermore, the only historical figure named Hacı Osman Pasha who can readily be identified in modern literature and online sources is the Ottoman official who arrived in Souda, Crete, in 1812 to suppress the Janissaries and became known by the nickname "The Drowner" (Pnigaris). Since his activities occurred only a few years before the Battle of Gerontas in 1824, it is reasonable to wonder whether there might be some connection with the old local tradition. However, the inscription bearing the date 1745 makes it extremely difficult to identify him with the individual commemorated by this monument. Until new evidence emerges from the Ottoman archives, it remains an open question whether the 1824 tradition actually refers to a different tomb or whether the stories of two different historical figures gradually merged over time.
The old local tradition points to 1824, whereas the inscription clearly points to 1745. This contradiction is perhaps the most intriguing aspect of the story and provides an ideal starting point for a thorough historical investigation.
Another issue that raises important questions concerns the location of the tomb itself. If Hacı Osman Pasha did indeed die in 1745, then his burial predates by approximately forty years both the construction of the Gazi Hasan Pasha Mosque and the restoration of the nearby Ottoman fountain in 1786. Why was such a prominent Ottoman official buried at this particular site when the mosque had not yet been built? Could there already have been a Muslim cemetery or another sacred place here, giving the area special significance long before the mosque was erected?
Continuing my research, I came even closer to the truth when I discovered that the late Vasilis Hatzivasileiou, in his History of Kos, also identifies the tomb as belonging to Hacı Osman Pasha. He writes that a short distance from the Gazi Hasan Mosque, on the embankment where today's park is located, there once stood a Turkish cemetery, as evidenced by the two surviving tombs. According to Hatzivasileiou, one belongs to Admiral Osman Pasha, who died and was buried there in 1745, while the other belongs to Hatice Hanım, daughter of Kara Mustafa Pasha. At the same site also lies the marble gravestone of Mehmet Emin Bey, Kaymakam (district governor) of Kos and son of Süleyman Bey. Before burial, the deceased was placed on a musalla taşı (funeral washing and prayer stone), which still survives today on the southern side of the Plane Tree.
The present condition of the monuments, however, makes their interpretation far from straightforward. The marble gravestone is broken, while its headpiece is crowned with a carved stone turban, a feature associated with the burial of a high-ranking male official rather than a woman. Combined with the deterioration of the monuments, extensive graffiti, repeated vandalism, and the apparent relocation or repositioning of gravestones over the years, this raises the possibility that memorials from more than one burial may now have been assembled at the site. If so, the present arrangement of the gravestones may no longer reflect their original positions, making it even more difficult to identify with certainty the individuals actually buried there. (Personal observation.)
As for the third monument, it is a square stone-built structure surmounted by a small dome. It resembles a mausoleum and recalls the so-called Unknown Mausoleum of Kos. Although it is now enclosed by a protective fence, it has suffered extensive vandalism, and its original purpose remains unknown.
The Greek and English translations of the explanatory plaque were prepared by Ottoman scholar Efthymios Machairas and installed at the expense of Achilleas Koutsouradis.
