ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΓΙΟΥ ΠΑΥΛΟΥ, ΖΗΠΑΡΙ

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΓΙΟΥ ΠΑΥΛΟΥ, ΖΗΠΑΡΙ

΄

Η Βασιλική του Αγίου Παύλου βρίσκεται ανατολικά του Ζηπαρίου, 200μ. περίπου νότια της επαρχιακής οδού. Το όνομα της Βασιλικής πιθανόν συνδέεται με την τοπική παράδοση της επίσκεψης του Αποστόλου Παύλου στην Κω. 

Το βαπτιστήριό της που διατηρούνταν σε μεγάλο ύψος οδήγησε το 1934 τον Ηermes Βalducci στον εντοπισμό και την ανασκαφή της.

Το βαπτιστήριο προσκολλάται στο ανατολικό άκρο του νότιου τοίχου, περιβάλλεται από τρεις διαδρόμους Β,Ν και Δ και επικοινωνεί με το νότιο κλίτος και είναι τετράγωνο με σταυρόσχημη κολυμβήθρα και περιμετρικό διάδρομο που ανατολικά απολήγει σε μικρή αψίδα. Οι τοίχοι του βαπτιστηρίου σώζονται σε ύψος 5μ., μέχρι τη γένεση των σφαιρικών τριγώνων στα οποία στηριζόταν η θολωτή του στέγη.

Είναι τρίκλιτη με προεξέχουσα ημικυλινδρική αψίδα στα ανατολικά, νάρθηκα δυτικά και διάφορα προσκτίσματα κατά μήκος της νότιας και της βόρειας πλευράς.

Ένα ορθογώνιο πρόσκτισμα που απολήγει σε ημικυκλική κόγχη και ταυτίζεται με το διακονικό είναι προσκολλημένο στη νότια πλευρά του νάρθηκα. Βρέθηκε κατά χώρα η βάση του άμβωνα, που ανήκει στον τύπο με επιμήκη πτερύγια και δύο κατά άξονα κλίμακες (6ος αιώνας).

Ο νότιος διάδρομος απολήγει σε ημικυκλική, εξέχουσα αψίδα και αποτελεί πιθανόν το Χρισμάριον, ενώ ο δυτικός αποτελεί πιθανόν τον Εξώτερο οίκο. Το Φωτιστήριο είναι τετράγωνο σε κάτοψη και στους τέσσερις τοίχους διαμορφώνονται αβαθή τοξωτά αψιδώματα και τέσσερις γωνιαίοι πεσσοί που θα στήριζαν μέσω σφαιρικών τριγώνων τον ημισφαιρικό θόλο της στέγης.

Τα σφαιρικά τρίγωνα

Στο κέντρο του φωτιστηρίου βρίσκεται η σταυρόσχημη μαρμάρινη κολυμβήθρα και το δάπεδο καλύπτεται από μαρμάρινα πλακίδια, ενώ στους τοίχους διατηρούνται ερυθρές ταινίες από γραπτό διάκοσμο. Οι τοίχοι του φωτιστηρίου σώζονται ως το ύψος των σφαιρικών τριγώνων και είναι κατασκευασμένοι από οπτοπλίνθους και παχύ στρώμα κονιάματος.

Το μεγαλύτερο μέρος των δαπέδων του ναού ήταν διακοσμημένο με ψηφιδωτά που είχαν γεωμετρικά κυρίως θέματα αλλά και φυτικά, ή κάνθαρο από τις λαβές του οποίου κρέμονται δύο πουλιά. Στο νότιο κλίτος τα συνήθη γεωμετρικά σχέδια ομαδοποιούνται ρυθμικά γύρω από κεντρικούς σταυρούς, ενώ στο βαπτιστήριο ζώα και κόμβοι εντάσσονται σε τετράγωνα, τα οποία ενώνονται με μεγάλους οκτάκτινους σταυρούς.

Δεξαμενές ΝΔ

Η τεχνοτροπία των ψηφιδωτών ομοιάζει με εκείνη των παραστάσεων της βασιλικής του Καπαμά και της βασιλικής του Δωροθέου στην Καρδάμαινα, που μαζί με ψηφιδωτά από άλλες βασιλικές θεωρούνται ότι εντάσσονται στο λεγόμενο "εργαστήριο της Κω". Χρονολογείται στον 5ο-6ο αι.

Εσωτερικό βόρειας πλευράς

Η Βασιλική του Αγίου Παύλου στα τέλη της δεκαετίας του 1990, την πρώτη φορά που την επισκέφθηκα. Τότε δεν υπήρχαν τόσα πολλά χόρτα. 

περιγραφή της Βασιλικής του Αγίου Παύλου στο Πολιτιστικό Κέντρο Πυλίου

οι αρχαίες σωληνώσεις

Γλυπτά και αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη εκτός θέσης

Πηγή: Ευαγγελία Μηλίτση, dikaiosnet

Το νησί της Κω κατά την Παλαιοχριστιανική περίοδο (4ος-7ος αιώνας)-Σοφία Ντιντιούμη (Αρχαιολόγος)- Κωακά Τόμος ΙΑ' Εκδόσεις Π.Ο.Κ "Φιλητάς" Κως 2010, σ.43-44

Φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

The Basilica of Saint Paul, Zipari, Kos

The Basilica of Saint Paul is located east of Zipari, approximately 200 meters south of the provincial road. Its name is probably associated with the local tradition that the Apostle Paul visited Kos.

The baptistery, which had survived to a considerable height, led Hermes Balducci to identify and excavate the site in 1934.

The baptistery is attached to the eastern end of the south wall. It is surrounded by corridors to the north, south, and west, communicates with the south aisle, and has a square plan with a cruciform baptismal font and an ambulatory surrounding it, terminating to the east in a small apse. The walls of the baptistery are preserved to a height of approximately five meters, reaching the springing of the pendentives that once supported its domed roof.

The basilica is a three-aisled church with a projecting semi-circular apse to the east, a narthex to the west, and various annexes along both its northern and southern sides.

A rectangular annex ending in a semi-circular niche, identified as the diakonikon (sacristy), is attached to the south side of the narthex. The base of the ambo was found in situ. It belongs to the type with elongated wings and two axial staircases, a form dating to the sixth century.

The southern corridor terminates in a projecting semi-circular apse and is thought to have served as the Chrismarion, while the western corridor may have functioned as the Outer House. The Photisterion (baptismal chamber) is square in plan, with shallow arched niches formed in each of its four walls and four corner piers that once supported, through pendentives, a hemispherical dome.

The Pendentives

At the center of the baptistery stands the cruciform marble baptismal font. The floor is paved with marble slabs, while traces of red painted bands from the original wall decoration remain visible. The walls are preserved up to the level of the pendentives and are constructed of fired bricks bonded with a thick layer of mortar.

Most of the church floors were decorated with mosaics featuring predominantly geometric motifs, as well as vegetal designs and representations of a kantharos from whose handles two birds are suspended. In the south aisle, the customary geometric patterns are rhythmically arranged around central crosses, while in the baptistery, animals and knot motifs are enclosed within squares connected by large eight-pointed crosses.

Southwestern Cisterns

The style of the mosaics closely resembles that found in the Basilica of Kapama and the Basilica of Dorotheos in Kardamaina. Together with mosaics from other basilicas on the island, they are considered products of the so-called “Workshop of Kos.”

The basilica is generally dated to the 5th–6th centuries AD.

Interior of the northern side.

The Basilica of Saint Paul as it appeared in the late 1990s, when I first visited it. At that time, the site was not overgrown with as much vegetation.

A description of the Basilica of Saint Paul displayed at the Cultural Center of Pyli.

Ancient water pipes.

Sculptures and ancient architectural members found out of their original position.

Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ, ΑΣΦΕΝΔΙΟΥ

Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ, ΑΣΦΕΝΔΙΟΥ

Ο Ιερός Ναός του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου βρίσκεται στο κέντρο του ορεινού Ασφενδιού, στην ομώνυμη συνοικία, Ευαγγελίστρια. Γιορτάζει στις 25 Μαρτίου, εορτή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου.

Είναι ένα πολύ επιβλητικό οικοδόμημα, μονόκλιτο με τρούλο και ημικυκλική αψίδα (ιερό). Στα ανατολικά υπάρχει πρόσθετος εξωνάρθηκας με πατάρι και ξεχωριστή είσοδο.

η Ευαγγελίστρια το 2012, το 2015 και το 2019

Ο σημερινός Ναός, σύμφωνα με τον Μητροπολίτη Εμμανουήλ Καρπάθιο στην "Εκκλησία της Κω"(βιβλίο Β', σ.71) αναφέρεται το 1804 ως "τρίτο κτίσμα", δηλαδή προϋπήρξαν άλλοι δύο ναοί αφιερωμένοι στην Παναγία. Από τότε λειτουργούσε ως ενοριακός μαζί με τους άλλους δύο ενοριακούς: την Παναγία Κουβούκλη και τον Ασώματο.

Το πρόβλημα ήταν πως μνημονεύεται ως Ναός της "Υπεραγίας ημών Θεοτόκου Μελισσηνής"* και κατά πόσο ταυτίζεται με την Ευαγγελίστρια κι όχι με την Παναγία την Κυπαρισσιώτισσα. Ο Μανόλης Στ. Κιαπόκας στο "Ασφενδιού της Κω" μελέτησε το θέμα και με σειρά επιχειρημάτων κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο πρώτος ενοριακός Ναός του οικισμού των Καριωτών ήταν η Παναγία η Μελλισηνή, η σημερινή Ευαγγελίστρια. Αργότερα, κατά τα μέσα του 19ου αιώνα, στη θέση της χτίστηκε δεύτερο μεγαλύτερο κτίσμα, η Παναγία η Ευαγγελίστρια, από την οποία πήρε το όνομά της και η συνοικία.

*Ως προς την προσωνυμία "Μελισσηνή", ο ιστορικός Κων/νος Παπαρρηγόπουλος αναφέρει ότι ο Νικηφόρος Μελισσηνός, σύζυγος της Ευδοκίας, αδερφής του αυτοκράτορα Αλεξίου Α' του Κομνηνού, διέμενε στην Κω, όπου είχε μεγάλα κτήματα και ανακήρυξε τον εαυτό του αυτοκράτορα το 1080. Δεν αποκλείεται κάποιος απόγονος της οικογένειας των Μελισσηνών να διατηρούσε μερικά από τα παλαιά κτήματα και σε κάποιο απ' αυτά να χτίστηκε ο ναός της Παναγίας που πήρε την προσωνυμία "Μελισσηνή".

H Παναγία η Ευαγγελίστρια εμφανίζεται στο Αρχείο Δουλείας λίγο μετά το 1850 και φαίνεται ότι λειτούργησε ως ενοριακός Ναός μέχρι τις αρχές του 20ού αι. Παλιά παράδοση αναφέρει, πως όταν χτιζόταν, έπεσε πέτρα από απροσεξία των εργατών και σκοτώθηκε ένας εργάτης, γι' αυτό και ονομάστηκε "Παναγία Φόνισσα". 

Στις 22 Ιανουαρίου 1902, ο Μητροπολίτης Κώου Ιωακείμ Β', με επιστολή του προς τον Καϊμακάμη της Κω ζητάει άδεια για επισκευή και επέκταση του Ναού. Το ίδιο έτος, την παραμονή της γιορτής της, αργά το βράδυ, από απροσεξία του νεωκόρου που είχε μεθύσει προκλήθηκε πυρκαγιά στο τέμπλο και κάηκε σχεδόν ολόκληρο το εσωτερικό του. Τα επόμενα χρόνια άρχισε να χτίζεται ο σημερινός Ναός, του οποίου ο τρούλος ολοκληρώθηκε το 1910. Επάνω από την κεντρική θύρα εισόδου υπάρχει η επιγραφή: "ΩΚΟΔΟΜΗΘΗ ΤΩ 1910"

Όπως φαίνεται στην αναμνηστική επιγραφή πάνω από την κεντρική πόρτα (φωτο), τα επίσημα εγκαίνια του Ναού έγιναν το 1951: " ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΜΕΓΕΘΥΝΘΕΙΣ ΑΠΟ ΠΡΟΫΠΑΡΧΟΝΤΟΣ ΝΑΫΔΡΙΟΥ ΑΝΑΛΩΜΑΣΙΝ ΑΥΤΟΥ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΑΙΣ ΚΑΙ ΚΟΠΟΙΣ ΤΩΝ ΕΥΣΕΒΩΝ ΑΣΦΕΝΔΙΑΝΩΝΚΑΘΙΕΡΩΘΗ ΤΗΝ 9ΗΝ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 1951 ΤΕΛΕΤΑΡΧΟΥΝΤΟΣ ΤΟΥ ΠΑΝΙΕΡΩΤΑΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΚΩΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ".

Οι εργασίες για τον ευπρεπισμό συνεχίστηκαν και τα επόμενα χρόνια με τη συνεισφορά πολλών Ασφενδιανών. Το 1914 πλακοστρώθηκε, ενώ το 1914 και το 1917 αγιογραφήθηκαν οι 4 Ευαγγελιστές από τον Καλυμνιακής καταγωγής ζωγράφο, Τιμόθεο Κουρούνη. To 1919 διαμορφώθηκε ο αυλόγυρος. Το 1924 φτιάχτηκε ο γυναικωνίτης και έγιναν ξυλουργικές εργασίες.

Το τέμπλο κατασκευάστηκε το 1931 με δαπάνη του Ασφενδιανού Αγιοταφίτη Ιερομοναχού Ιννοκεντίου Χωραφιού από τον επιπλοποιό Γεώργιο Γιαννιό.

Τις εικόνες της Ωραίας Πύλης, της Αγίας Τριάδος, του Μεγάλου Αρχιερέως, και του Άρχοντος Μιχαήλ φιλοτέχνησε ο Καλύμνιος αγιογράφος Αντώνιος Καραφυλλάκης.

Το 1937 χτίστηκε το κωδωνοστάσιο και το 2008 με δαπάνη της Χρυσής Νικολάου εγκαταστάθηκε ηλεκτρικό σύστημα κρούσεως των καμπανών.

Επιγραφή αναφέρει ότι ο άμβωνας προσεφέρθη από το Μιχαήλ Διακομανώλη, στην μνήμη της μητέρας του. Ο Εμμανουήλ Χ.Δ. Κιαπόκας (1937) δώρισε εικόνες του Ναού και ο Μιχαήλ Αλκ. Χατζηνικολάου παρέμεινε επίτροπος για 35 χρόνια.

Σημαντικό κειμήλιο του Ναού είναι η εικόνα της Παναγίας Φιλοστόργου, εξαιρετικής τέχνης, που χρονολογείται στα τέλη του 15ου με αρχές του 16ου αι. και φυσικά για λόγους ασφαλείας, δεν φυλάσσεται εκεί.

Το 1954 ο Ναός διέθεσε ένα από τα καλύτερα κτήματά του για την ίδρυση του Κεντρικού Σχολείου Ασφενδιού και στον γυναικωνίτη του φιλοξένησε επί δύο χρόνια τους μαθητές μιας τάξης μέχρι την αποπεράτωση του εκπαιδευτηρίου. Το σχολείο λειτούργησε για αρκετά χρόνια, έφτασε τους 380 μαθητές, αλλά έκλεισε το 1998 λόγω έλλειψης μαθητών επειδή οι κάτοικοι του χωριού μετακινήθηκαν στο Ζηπάρι και την Κω.

Η Ευαγγελίστρια θεωρείται ο Καθεδρικός Ναός του Ασφενδιού και ο εφημέριός του ήταν Αρχιερατικός Επίτροπος του χωριού για 60 χρόνια. Σε αυτόν πραγματοποιήθηκε ο πανηγυρικός εορτασμός για την Ενσωμάτωση με την Ελλάδα στις 7 Μαρτίου 1948.

Στην Ευαγγελίστρια συγκεντρώνονται οι αρχές του Ασφενδιού, οι ιερείς, οι εκπαιδευτικοί, οι μαθητές και πολύς κόσμος για τη Δοξολογία και αμέσως μετά κατατίθενται στεφάνια στο Μνημείο των Πεσόντων. 

Εκεί αναγράφονται τα ονόματα όσων Κώων χάθηκαν στη μάχη του Ρίμινι (Σεπτέμβριος 1944). 

• Στέργιος Παπαποστόλου
• Δημήτριος Χατζηαντωνίου
• Αντώνιος Χατζηαντωνίου
• Παναγιώτης Χαρτοφίλης
• Μιχαήλ (Η.) Κασίου
• Αντώνιος Χατζηγιαννίκας

Ακολουθεί παρέλαση των μαθητών και οι λοιπές εορταστικές εκδηλώσεις.

Ακριβώς απέναντι από τον Ναό της Ευαγγελίστριας σώζεται σε πολύ καλή κατάσταση το Ελαιοτριβείο του Σοφού, από όπου η θέα προς την εκκλησία δίνει εντυπωσιακά κάδρα για φωτογραφίες.

το 2012 και το 2020

Ο τρούλος της Ευαγγελίστριας ξεπροβάλλει επιβλητικός από διάφορα σημεία στη Ζια και τον Δίκαιο.

Πηγή:"Το Ασφενδιού της Κω" Μανόλη Κιαπόκα

Ιερά Μητρόπολις Κώου και Νισύρου Παρελθόν και παρόν-Ανδρέα Ιωσήφ Χατζημιχαήλ (χορηγός εκδόσεως Δήμος Κω, 2016)

"Εκκλησία Κω Δωδεκανήσου"-Τόμος Πρώτος, βιβλίον Δεύτερον, Αθήνα 1969-Εμμανουήλ Ι. Καρπάθιου  

Φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Σχετική ανάρτηση: ΑΠΑΓΧΟΝΙΣΜΟΙ ΚΩΩΝ ΑΠΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ ΣΤΡΑΤΕΥΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΚΩ, ΣΤΗΝ ΠΛΑΤΕΙΑ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΤΟ 1943 ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΠΛΑΤΕΙΑ ΠΛΑΤΑΝΟΥ ΤΟ 1945 ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΕΣ ΣΤΟ ΡΙΜΙΝΙ ΤΟ 1944

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στ' αγγλικά:

THE CHURCH OF PANAGIA EVANGELISTRIA, ASFENDIOU

The Church of the Annunciation of the Theotokos is located in the center of the mountainous village of Asfendiou, in the neighborhood of Evangelistria. It celebrates on March 25, the Feast of the Annunciation.

It is an imposing structure, a single-aisle church with a dome and a semicircular apse (sanctuary). On the eastern side, there is an additional exonarthex with an upper gallery and a separate entrance.

The present church, according to Metropolitan Emmanuel Karpathios in “The Church of Kos” (Vol. B, p.71), is mentioned in 1804 as the “third building,” meaning that two earlier churches dedicated to the Virgin Mary pre-existed on the same site. At that time, it functioned as a parish church along with two others: Panagia Kouvouklí and Asomatos.

A question arises regarding its earlier name, as it is referred to as the Church of “Our Most Holy Theotokos Melissiní,” and whether this corresponds to the Evangelistria or to Panagia Kyparissiótissa. Research by Manolis St. Kiapokas concludes that the original parish church of the settlement of Kariotai was Panagia Melissiní, identified with today’s Evangelistria. Later, in the mid-19th century, a larger church was built on the same site, from which the neighborhood also took its name.

Regarding the epithet “Melissiní,” the historian Konstantinos Paparrigopoulos mentions that Nikephoros Melissenos, husband of Eudokia (sister of Emperor Alexios I Komnenos), lived in Kos, where he owned extensive estates and even proclaimed himself emperor in 1080. It is possible that descendants of this family retained land in the area, where the church was later built.

The church appears in the ecclesiastical archives shortly after 1850 and seems to have functioned as a parish church until the early 20th century. A local tradition states that during its construction, a worker was killed by a falling stone, which led to the name “Panagia Fonissa” (the “Killing Virgin”).

On January 22, 1902, Metropolitan Ioakeim II requested permission from the Ottoman authorities to repair and expand the church. That same year, on the eve of the feast, a fire—caused by the negligence of an intoxicated sexton—destroyed almost the entire interior, including the iconostasis. Reconstruction followed, and the current church was gradually built, with the dome completed in 1910, as indicated by the inscription above the main entrance.

The official inauguration took place in 1951, as recorded on a commemorative inscription above the entrance.
Works for beautification continued over the years with contributions from the local community:

• In 1914, the floor was paved.
• In 1914 and 1917, the four Evangelists were painted by Timotheos Kourounis from Kalymnos.
• In 1919, the courtyard was arranged.
• In 1924, the women’s gallery (gynaikonitis) and woodwork were completed.

The iconostasis was constructed in 1931 at the expense of the hieromonk Innocentios Chorafiou, while several important icons were created by the icon painter Antonios Karafyllakis from Kalymnos.

The bell tower was built in 1937, and in 2008 an electric bell-ringing system was installed.
A significant relic of the church is the icon of Panagia Philostorgos, an exceptional work dating from the late 15th to early 16th century, which is no longer kept in the church for security reasons.

In 1954, the church donated one of its best properties for the establishment of the Central School of Asfendiou. For two years, students were even hosted in the church’s gallery until the school building was completed. The school later reached 380 students but closed in 1998 due to population decline, as residents moved to Zipari and Kos town.
The Evangelistria is considered the cathedral church of Asfendiou, and its priest served as the archiepiscopal representative of the village for 60 years. It was also the site of the official celebration of the Dodecanese’s union with Greece on March 7, 1948.

Today, the church remains a focal point for local celebrations: authorities, clergy, teachers, students, and residents gather there for the doxology, followed by wreath-laying ceremonies and parades.

Directly opposite the church stands the well-preserved Sofou olive mill, offering an excellent vantage point for photographs. From various locations in Zia and on Mount Dikeos, the dome of the Evangelistria rises prominently, dominating the landscape.