Η ανεμαντλία στη Βερροιοπούλου

Η ανεμαντλία στη Βερροιοπούλου

Στη συμβολή των οδών Βερροιοπούλου και Ηροδότου βρίσκονται τα απομεινάρια της ανεμαντλίας σε περιφραγμένο χώρο. Στις φωτογραφίες του 2012 θα δείτε την καμάρα, πριν καταρρεύσει.  

Αντλητικά συστήματα: Ανεμαντλίες – Αντλητικοί ζωόμυλοι

Η άντληση του νερού στα πηγάδια για άρδευση περιβολιών γινόταν με ανεμαντλίες και αντλητικούς ζωόμυλους. Στους νεότερους χρόνους οι παλιοί τρόποι άντλησης αντικαταστάθηκαν από τις μηχανικές αντλίες. Μεταλλικές χειροκίνητες αντλίες με στόμιο απαντώνται προσαρμοσμένες σε κάποια πηγάδια ή συνδεδεμένες απ’ ευθείας με σύγχρονες γεωτρήσεις σε διάφορα κτήματα. Μία τέτοια υπάρχει και στον χώρο της αλυκής στο Τιγκάκι ανατολικά του φυλακίου και πριν από τη ζυγοπλάστιγγα.

Τα απομεινάρια της ανεμαντλίας στην οδό Βερροιοπούλου, 2026

Οι ανεμαντλίες, τα συστήματα άντλησης νερού με τη βοήθεια της αιολικής ενέργειας, έχουν τις ρίζες τους στον 14ο αι. και βρισκόντουσαν σε χρήση μέχρι και τον 17ο αι., τουλάχιστον στην Κω και στη Ρόδο. Στην Κω σώζονται από τα χρόνια της τουρκοκρατίας δύο ανεμαντλίες* , μια στην οδό Βερροιοπούλου και μια απέναντι από το τούρκικο υδραγωγείο στον δρόμο προς τον Αμπαύρη (Αμπάβρη). Η μεγάλη λιθόκτιστη καμάρα που βρίσκεται στην οδό Βερροιοπούλου και είναι τοποθετημένη πάνω από το στόμιο ενός πηγαδιού, στήριζε ένα μηχανισμό άντλησης νερού. Η κατασκευή συμπληρώνεται από ένα καμπύλο τοίχο στο ίδιο περίπου ύψος με την καμάρα. Ο καμπύλος τοίχος είχε αυτή τη μορφή για λόγους αεροδυναμικής και ευστάθειας, αφού δεχόταν ισχυρές οριζόντιες δυνάμεις από τον αέρα. 

Μπροστά από την κυρτή επιφάνεια του καμπύλου τοίχου, βρισκόταν η φτερωτή ενός ανεμόμυλου. Η περιστροφική κίνηση του ανεμόμυλου μετατρεπόταν σε παλινδρομική μιας αντλίας που έβγαζε το νερό από το πηγάδι που αμέσως μετά αποθηκευόταν σε παρακείμενη ανοιχτή δεξαμενή, που ονομαζόταν στέρνα ή χαβούζα.

Τα απομεινάρια της ανεμαντλίας στην οδό Βερροιοπούλου, 2020

Στις παλαιότερες κατασκευές, όπως αυτές της Κω ο μηχανισμός ήταν ξύλινος. Αργότερα εξελίχθηκε σε μεταλλικό, όπου ο περιορισμός των διαστάσεων του μηχανισμού της αντλίας οδήγησε σε διαφορετική μορφολογία του τοίχου της καμάρας. 

Τα απομεινάρια της ανεμαντλίας στην οδό Βερροιοπούλου, 2018

Το μήκος του καμπύλου τοίχου ήταν μικρότερο και αντί για καμάρα είχε πλέον έναν ευθύγραμμο τοίχο σε μικρή απόσταση από τον καμπύλο. Μεταξύ των δύο τοίχων, από τον άξονα του ανεμόμυλου ξεκινούσε ένα μεταλλικό ή ξύλινο κοντάρι, που αποτελούσε το έμβολο της αντλίας. 

Η φτερωτή του ανεμόμυλου ήταν με πανιά και προσανατολισμένη έτσι, ώστε να εκμεταλλεύεται τους βορειοδυτικούς ανέμους που επικρατούν στη Δωδεκάνησο. Αυτό το σύστημα άντλησης νερού με ανεμαντλία ήταν χρονοβόρο και επιπλέον εξαρτιόταν από τις συνθήκες του ανέμου. Αυτοί οι λόγοι οδήγησαν στην βαθμιαία εγκατάλειψή του, μόλις εμφανίστηκε ο πιο εξελιγμένος μηχανισμός του μαγγανοπήγαδου.

Τα απομεινάρια της ανεμαντλίας στην οδό Βερροιοπούλου, 2012

*Λεκού Όλγα – Παπαμαντέλλου Ισαβέλλα, Ο παραδοσιακός μηχανισμός άντλησης νερού, η ανεμαντλία, Τόμος πρακτικών Επιστημονικής Συνάντησης Το Νερό πηγή Ζωής Κίνησης Καθαρμού, Αθήνα 1999, σ.σ. 135-138. Από τις ίδιες έγινε κατασκευή μοντέλου ανεμαντλίας μικρών διαστάσεων το οποίο παρουσιάστηκε στην Επιστημονική Συνάντηση.

Πηγή: Έργα διαχείρισης των υδατικών πόρων στην Κω- Ιουλίας Κ. Παπαευτυχίου (Κωακά, Τόμος Θ', σελ. 268-270)

Φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Τα απομεινάρια της ανεμαντλίας στην οδό Βερροιοπούλου, δεκαετία '90

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

THE WIND-PUMP ON VERROIOPOULOU STREET
Pumping systems: wind-pumps and animal-powered water mills

Water was drawn from wells for the irrigation of gardens using wind-pumps and animal-powered pumping mills. In more recent times, these older methods were replaced by mechanical pumps. Metal hand pumps with a spout can still be found attached to some wells or connected directly to modern boreholes in various properties. One such pump also exists in the area of the Tigaki saltworks, east of the guard post and before the weighbridge.

Wind-pumps—systems that used wind energy to draw water—have their origins in the 14th century and remained in use until at least the 17th century, at least on the islands of Kos and Rhodes. In Kos, two wind-pumps from the Ottoman period have survived: one on Verroiopoulou Street and another opposite the Turkish aqueduct on the road toward Ampavris.

The large stone-built arch on Verroiopoulou Street, placed above the opening of a well, once supported a water-pumping mechanism. The construction is complemented by a curved wall at approximately the same height as the arch. This curved wall had this shape for aerodynamic stability, as it had to withstand strong horizontal forces from the wind.

In front of the convex surface of this curved wall stood the sail wheel of a windmill. The rotational movement of the windmill was converted into the reciprocating motion of a pump, which drew water from the well. The water was then stored in a nearby open reservoir, called a cistern or “havouza.”

In earlier constructions, such as those in Kos, the pumping mechanism was wooden. Later it evolved into a metal mechanism, and the reduced size of the pump system led to a different architectural form for the supporting structure. The curved wall became shorter, and instead of an arch there was a straight wall placed at a short distance from the curved one. Between the two walls, a metal or wooden rod connected to the windmill’s axle acted as the piston of the pump.

The windmill’s rotor used canvas sails and was oriented to take advantage of the north-westerly winds that prevail in the Dodecanese.

This wind-powered pumping system was slow and dependent on wind conditions, and for these reasons it was gradually abandoned once the more advanced mechanism of the manganopigado (water-drawing well mechanism) appeared.

The remains of the wind-pump on Verroiopoulou Street.

*Lekkou Olga – Papamantellou Isabella, The Traditional Water-Pumping Mechanism: The Wind-Pump, Proceedings of the Scientific Meeting “Water: Source of Life, Movement and Purification”, Athens, 1999, pp. 135–138. The same researchers also constructed a scale model of a wind-pump, which was presented at the meeting.

Source: Water Resource Management Works on Kos, by Ioulia K. Papaeftychiou (Koaka, Vol. IX, pp. 268–270).

Photographs: Sophia Karagianni.

Γιάννης Χαλίκος: "Έφυγε" ο ευεργέτης της Καλύμνου και της Ψερίμου

Γιάννης Χαλίκος: "Έφυγε" ο ευεργέτης της Καλύμνου και της Ψερίμου

Ο Γιάννης Χαλίκος (1959–2026) ήταν ένας Ελληνοαυστραλός επιχειρηματίας και ευεργέτης, γνωστός για τη μεγάλη κοινωνική και φιλανθρωπική του δράση στην ιδιαίτερη πατρίδα του, την Κάλυμνο, καθώς και στα γειτονικά νησιά Ψέριμο και Τέλενδο. Έδρασε επιχειρηματικά στο Darwin της Αυστραλίας και αναγνωρίστηκε ως ένας από τους σημαντικότερους ομογενείς ευεργέτες της Δωδεκανήσου.

Ο Γιάννης Χαλίκος ήταν ένας άνθρωπος με μεγάλη οικονομική επιφάνεια. Παρ’ όλα αυτά, παρέμεινε απλός και δεν ξέχασε ποτέ την καταγωγή του από την Κάλυμνο.

Ήταν άνθρωπος που του άρεσε να προσφέρει, ακόμη και σε ανθρώπους που δεν γνώριζε προσωπικά. Σε μια επίσκεψη της πεζοπορικής μας ομάδας στην Ψέριμο, προσέφερε δωρεάν διαμονή σε περίπου 15 άτομα στο ξενοδοχείο του, το H Hotel Pserimos Village. Έγραψα ένα άρθρο για το ξενοδοχείο για να τον ευχαριστήσω. Ήθελε να προβάλλεται η Ψέριμος, να ακούγεται, να αγαπιέται. Αλλά και όταν θέλησα να πάω τη θεατρική μου ομάδα μια εκδρομή στην Ψέριμο, ως επιβράβευση για την προσπάθειά τους, και πάλι μας προσέφερε τη διαμονή. Πρόσφερε στους μαθητές μου μια εμπειρία που δύσκολα θα ξεχάσουν, κι όλ' αυτά γιατί κρατούσε ζωντανή μέσα του την αγάπη για τον τόπο του και τη μετουσίωνε σε διαρκή προσφορά.

Τον βλέπαμε συχνά στην Ψέριμο... Στις φωτογραφίες προσεγγίζει το λιμάνι της Ψερίμου με το υπερπολυτελές γιοτ DALOLI, τον Ιούνιο του 2017.

Τον Ιανουάριο 2026, μετά από επεισόδιο που οδήγησε σε προσωρινή σύλληψή του για μικροπαράβαση, ανακοίνωσε με επιστολή την αποχώρησή του από την Κάλυμνο, εκφράζοντας πικρία για την αντιμετώπιση που έλαβε, αλλά και αγάπη για τον τόπο του. Έφυγε από τη ζωή λίγες εβδομάδες αργότερα, αφήνοντας πίσω του σπουδαία παρακαταθήκη ευεργεσίας. Προσωπική άποψη είναι ότι τα δύο γεγονότα συνδέονται.

Σχετική ανάρτηση: H Hotel Pserimos Village-Το κόσμημα της Ψερίμου

Κείμενο, φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

Giannis Halikos: The Benefactor of Kalymnos and Pserimos Has Passed Away

Giannis Halikos (1959–2026) was a Greek-Australian businessman and benefactor, known for his significant social and philanthropic contribution to his birthplace, Kalymnos, as well as to the neighboring islands of Pserimos and Telendos.

He was active in business in Darwin and was recognized as one of the most important expatriate benefactors of the Dodecanese.

Despite his considerable financial success, he remained simple and never forgot his roots in Kalymnos. He was a person who loved to give — even to people he did not personally know.

During a visit by our hiking group to Pserimos, he offered free accommodation to about 15 people at his hotel, the H Hotel Pserimos Village. I wrote an article about the hotel to thank him. He wanted Pserimos to be promoted, to be talked about, to be loved.

When I later wished to take my theatre group on a trip to Pserimos as a reward for their effort, he once again offered us accommodation. He gave my students an experience they will hardly forget — all because he kept alive within him his love for his homeland and transformed it into continuous generosity.

We would often see him in Pserimos. In the photographs, he is approaching the port of Pserimos aboard the superyacht DALOLI in June 2017.

In January 2026, following an incident that led to his temporary arrest for a minor offense, he announced in a letter his departure from Kalymnos, expressing bitterness about the way he was treated, but also love for his homeland. He passed away a few weeks later, leaving behind a remarkable legacy of benefaction. In my personal view, the two events are connected.

ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΩΤΟΡΙΝΟΛΑΡΥΓΓΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΕΓΚΑΤΑΛΕΛΕΙΜΜΕΝΟ ΣΤΗ ΦΘΟΡΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΩΤΟΡΙΝΟΛΑΡΥΓΓΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΕΓΚΑΤΑΛΕΛΕΙΜΜΕΝΟ ΣΤΗ ΦΘΟΡΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

Πριν από λίγες μέρες, ένας παλιός μου μαθητής, γνωρίζοντας την αδυναμία μου για εξερεύνηση,  μού έστειλε μήνυμα για ένα παράξενο, εγκαταλελειμμένο κτίριο. Με ρώτησε αν γνώριζα τι είδους κτίριο ήταν καθώς δεν έμοιαζε με σπίτι. Βρίσκεται στον δρόμο που συνδέει το ............ με τον .........., αριστερά μετά το ........, και φαίνεται καθαρά από τον δρόμο.

Πήγαμε να το δούμε από κοντά. Η περίφραξη έχει ξηλωθεί, οι πόρτες είναι ανοιχτές και ο χώρος είναι ελεύθερα προσβάσιμος σε οποιονδήποτε. Δεν θυμίζει σπίτι – τα ανοίγματα, η διαρρύθμιση, η αίσθηση του εσωτερικού παραπέμπουν περισσότερο σε εκθεσιακό ή πολιτιστικό χώρο. Ο μαθητής μου το περιέγραψε σαν σκηνικό από ταινία του Γιώργου Λάνθιμου. Και πράγματι, έχει κάτι το παράξενα θεατρικό.

Μόλις όμως άκουσα την τοποθεσία, θυμήθηκα κάτι πολύ συγκεκριμένο. Πριν από περίπου 20 χρόνια, το 2006, υπήρχε έξω από το ........ μια πινακίδα που έδειχνε προς τα αριστερά: «Μουσείο της Διεθνούς Ωτορινολαρυγγολογικής Εταιρείας». Ο προϋπολογισμός του έργου: 100 εκατομμύρια δραχμές (άρα πριν το 2000). Θυμάμαι να το διαβάζουμε με μια φίλη μου και να ξεκαρδιζόμαστε απορημένες: «Μουσείο Ωτορινολαρυγγολογικής; Μα τι εκθέματα θα έχει; Αυτιά;»

Κι όμως. Το κτίριο αυτό είναι ακριβώς εκείνο το μουσείο. Δημιουργήθηκε από την Ελληνική Ωτορινολαρυγγολογική Εταιρεία και, απ’ ό,τι φαίνεται, ολοκληρώθηκε κανονικά. Το εσωτερικό του είναι σχεδόν άθικτο: πλακάκια, είδη υγιεινής, τουαλέτες, κουφώματα, στόρια — όλα ολοκαίνουργια, σαν να μην χρησιμοποιήθηκαν ποτέ.

Και το εξωτερικό του κτιρίου είναι εντυπωσιακό. Με αύλειο χώρο, πισίνα αλλά και στην ταράτσα κάτι που μοιάζει με "θεατράκι".

Και όμως, το κτίριο είναι εγκαταλελειμμένο. Οι τοίχοι έχουν γεμίσει graffiti, ο χώρος σκουπίδια (πιστέψτε με δεν βάζω όλες τις φωτογραφίες που έβγαλα, κάποιες είναι ιδιαιτέρως δυσάρεστες), και είναι προφανές πως κάποιοι μπαίνουν μέσα, ίσως για «πάρτι» και νυχτερινές συγκεντρώσεις. Ένας χώρος που χτίστηκε για να στεγάσει γνώση και πολιτισμό, σήμερα ρημάζει ανοιχτός και αφύλακτος.

Από όσο γνωρίζω, το κτίριο έχει παραχωρηθεί στον Δήμο. Και εδώ γεννιέται το απλό, ανθρώπινο ερώτημα: Γιατί; Γιατί ένας έτοιμος, σύγχρονος χώρος, σε τόσο προνομιακό σημείο, να αφήνεται να καταστρέφεται; Γιατί να μη βρεθεί ένας τρόπος να αξιοποιηθεί; Να λειτουργήσει όντως ως μουσείο ή ως πολιτιστικός χώρος; Να αποκτήσει ζωή;

Σε μια εποχή που συχνά λέμε πως «δεν υπάρχουν υποδομές», ίσως κάποιες φορές υπάρχουν — απλώς τις αφήνουμε να σκονίζονται. Και αυτό είναι ίσως το πιο παράξενο απ’ όλα.

Υ.Γ. Αφαίρεσα την τοποθεσία για ευνόητους λόγους.

Για τους ίδιους ευνόητους λόγους, δεν θα απαντήσω στο πού βρίσκεται το κτίριο.

Κάποιες εικόνες με ενόχλησαν πολύ. Ένα νεκρό πουλί, που μπορεί και να ήταν κάτι τυχαίο, αν το κεφάλι του δεν ήταν δυο μέτρα παραπέρα, ένα νεκρό κατσίκι μέσα στην πισίνα, περίεργες συνθέσεις με κεριά και ζωάκια από Kinder αυγά (πιθανό βέβαια, απλά να παίζουν εκεί παιδιά)

 Κείμενο, Φωτογραφίες: Sophia Karagianni  

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

THE MUSEUM OF THE OTORHINOLARYNGOLOGICAL SOCIETY — ABANDONED TO THE WEAR OF TIME

A few days ago, a former student of mine, knowing my love for exploration, sent me a message about a strange, abandoned building. He asked whether I knew what kind of building it was, since it certainly did not look like a house. It stands along the road connecting two villages (location intentionally omitted), visible from the roadside.

We went to see it up close. The fencing has been torn down, the doors stand open, and the space is freely accessible to anyone. It does not resemble a residence — the openings, the layout, the overall interior atmosphere point rather to an exhibition or cultural venue. My student described it as something out of a film by Giorgos Lanthimos. And indeed, there is something strangely theatrical about it.

As soon as I heard the location, however, I remembered something very specific. About twenty years ago, around 2006, there was a sign outside the area pointing left: “Museum of the International Otorhinolaryngological Society.” The project’s budget: 100 million drachmas (therefore before 2000). I remember reading it with a friend and bursting into laughter in bewilderment: “A Museum of Otorhinolaryngology? What would it exhibit — ears?”

And yet, this building is precisely that museum. It was created by the Hellenic Otorhinolaryngological Society and, apparently, was fully completed. Its interior remains almost intact: tiles, sanitary ware, toilets, window frames, blinds — all brand new, as if never used.

The exterior is equally impressive. It includes a courtyard, a swimming pool, and even what resembles a small open-air theater on the rooftop.

And yet, the building stands abandoned. The walls are covered in graffiti, the grounds filled with rubbish (believe me, I am not sharing all the photographs I took — some are particularly disturbing), and it is obvious that people enter the premises, perhaps for “parties” and nighttime gatherings. A space built to house knowledge and culture now lies in ruin, open and unguarded.

As far as I know, the building has been granted to the Municipality. And here arises a simple, human question: Why? Why should a ready, modern space, in such a privileged location, be left to decay? Why not find a way to make use of it? To allow it to function — whether as a museum or as a cultural venue? To give it life?

In an era when we often say that “there are no infrastructures,” perhaps sometimes they do exist — we simply allow them to gather dust. And that may be the strangest thing of all.

P.S. I have removed the exact location for obvious reasons.

For the same reasons, I will not respond to questions about where the building stands.

Some images disturbed me deeply: a dead bird — which might have been coincidental, had its head not been two meters away — a dead goat in the pool, and strange arrangements with candles and small toy figurines.

Text & Photographs: Sophia Karagianni