Pietro Giovanni Liuzzi, συνταγματάρχης εν αποστρατεία, επίτιμος δημότης Κω

Σήμερα έχασα έναν φίλο.

Ο Pietro Giovanni Liuzzi έφυγε στα 92 του χρόνια.

Τι κι αν ήταν 92 χρονών, ήταν νέος στην καρδιά και στην ψυχή, ήταν ένας πραγματικός gentleman,  γεμάτος θέληση, όνειρα και μια απίστευτη όρεξη για ζωή. Πάντα καλοντυμένος, με τα λευκά, φρεσκοσιδερωμένα ρούχα του, αστραφτερός και χαμογελαστός, ήταν από εκείνους τους ανθρώπους που δύσκολα ξεχνάς.

Είχε ανακαλύψει το blog μου, αγαπούσε τις φωτογραφίες και τα άρθρα μου κι έτσι μου πρότεινε να παραστώ στην Καθολική Εκκλησία Agnus Dei, στην επιμνημόσυνη δέηση για τους πεσόντες Ιταλούς στην Κω. Εκεί τον γνώρισα, το 2014, μαζί και την Faustina Santoriello, την Ιταλίδα δασκάλα που δίδαξε στην Κω 1941-44 και επέστρεψε 70 χρόνια αργότερα για να ξετυλίξει το κουβάρι της μνήμης...

Από τότε, και για 12 ολόκληρα χρόνια, κρατήσαμε μια ζεστή, σταθερή επικοινωνία. Με αποκαλούσε πάντα «my bionic friend».

Τα τελευταία είκοσι χρόνια είχε αφιερώσει τη ζωή του στην αναζήτηση και την ταυτοποίηση των αγνοούμενων Ιταλών αξιωματικών που εκτελέστηκαν στην Κω τον Οκτώβριο του 1943, καθώς και στον αγώνα να απονεμηθεί το Χρυσό Μετάλλιο στο λάβαρο του 10ου Συντάγματος Πεζικού Regina. Ήταν ο σκοπός της ζωής του.

Το 2018 συναντηθήκαμε στο Palinuro, ένα ιστορικό εκπαιδευτικό ιστιοφόρο του Ιταλικού Πολεμικού Ναυτικού, το οποίο χρησιμοποιείται για την εκπαίδευση των νέων στελεχών του Ναυτικού. Κατασκευάστηκε στη Γαλλία το 1934 με το όνομα Commandant Louis Richard και εντάχθηκε στον ιταλικό στόλο το 1955, μετά την αγορά και τη μετασκευή του. Έχω την εντύπωση πως με τη δική του μεσολάβηση έπιασε στο λιμάνι της Κω αυτό το εντυπωσιακό σκάφος.

Είχα τη χαρά να του δώσω δικές μου φωτογραφίες για να χρησιμοποιήσει στα βιβλία του και στα βίντεό του. Με βοήθησε σε μια εναλλακτική γιορτή της 28ης Οκτωβρίου στο σχολείο δίνοντάς μου ένα βίντεο στο οποίο αφηγούταν τα γεγονότα στον Λινοπότη με την σφαγή των 103 Ιταλών αξιωματικών από τους Γερμανούς και οι μαθητές μου μετέφρασαν τους υπότιτλους στα ελληνικά.

Ακούστε τον Pietro για την Σφαγή στον Λινοπότη από 24:56-34:40

Μία από τις πιο όμορφες στιγμές ήταν όταν πρότεινα στον Δήμο να ανακηρυχθεί Επίτιμος Δημότης Κω, καθώς για πάνω από 17 χρόνια επισκεπτόταν το νησί μας μερικές φορές και δύο ή τρεις φορές τον χρόνο. Η τιμή αυτή τον συγκίνησε βαθιά. Από τότε υπέγραφε πάντα με περηφάνια: «Colonel (Ret.) Pietro Giovanni Liuzzi – Honorary Citizen of the Island of Kos». Εκτός, δηλαδή, από συνταγματάρχης εν αποστρατεία, υπέγραφε και Επίτιμος Δημότης Κω.

Σε ιδιαίτερα συγκινησιακή ατμόσφαιρα έγινε η βράβευση του Pietro Giovanni Liuzzi και της συζύγου του Mattea Cimaglia (επαναλαμβανόμενων επισκεπτών της Κω) από το γραφείο τουριστικής προβολής του δήμου της Κω την Τρίτη 14/6/22. Η τελετή της απονομής διπλώματος με το οποίο ανακηρύσσονται δημότες του νησιού, καθώς και αναμνηστικών δώρων προς αυτούς, έγινε στην αίθουσα του γραφείου τουρισμού, παρουσία της Αντιδημάρχου (και μέλους στην επιτροπή τουριστικής προβολής και ανάπτυξης του Δήμου Κω) Γεωργίας Κασσιώτη, της Δώρας Καλαϊζή (στελέχους του γραφείου τουρισμού), του Γιάννη Τρικοίλη (που έκανε και τη μετάφραση από/προς τα ιταλικά) και της Σοφίας Καραγιάννη.

* Ο συνταγματάρχης εν αποστρατεία Pietro Giovanni Liuzzi ασχολήθηκε συστηματικά από το 2005 με την σφαγή των Ιταλών στην Κω από τους ναζί το 1943. Έχει γράψει 2 βιβλία με θέμα την τραγωδία στον Λινοπότη, το "Kos. Una tragedia dimenticata. Settembre 1943-maggio 1945" (στα ιταλικά και στα αγγλικά, Kos. The forgotten Tragedy) και το "Events on Cos, September 1943 - May 1945 ".

Το 2015 με πρωτοβουλίες του αείμνηστου Liuzzi και του στρατιωτικού ακόλουθου της ιταλικής πρεσβείας στην Αθήνα έγινε προσπάθεια εντοπισμού και ανασκαφής στην περιοχή όπου έγιναν οι εκτελέσεις για τον εντοπισμό των υπολοίπων τριών ομαδικών τάφων και την εύρεση των λειψάνων περίπου 30 αξιωματικών που δεν είχαν εντοπισθεί στις πρώτες έρευνες στις οποίες είχε γίνει η εκταφή των 64 σορών, λίγα χρόνια μετά το τέλος του πολέμου.

Την Κω την αγαπούσε πολύ, αλλά το ακριβό του διαμάντι ήταν η σύζυγός του, η Mattea Cimaglia. Καμάρωνε όταν έλεγε πως ήταν για πάνω από 60 χρόνια μαζί (αν υπολογίζω σωστά πρέπει να έφτασαν τα 64 χρόνια μαζί) Τα τελευταία χρόνια, καθώς εκείνη παλεύει με το Αλτσχάιμερς, τη φρόντιζε με μια τρυφερότητα που δύσκολα περιγράφεται.

Κάθε φορά που ερχόταν στην Κω, υπήρχε μια συνάντηση που είχε γίνει πια παράδοση. Στο αγαπημένο του ξενοδοχείο, το Continental, καθώς δεν υπήρχε περίπτωση να έρθει στην Κω και να μείνει πουθενά αλλού. Ακόμη και όταν το ξενοδοχείο υπέστη ζημιές από τον σεισμό, προτίμησε να περιμένει μέχρι να μπορέσει να επιστρέψει εκεί. Κάθε χρόνο βγάζαμε εκεί μια φωτογραφία, για να θυμόμαστε τη στιγμή.

Κάθε χρόνο μου έλεγε: «Του χρόνου μπορεί να μην ξανάρθω». Κι εγώ του απαντούσα πάντα: «Μια χαρά θα είσαι. Θα συναντηθούμε πάλι»

2014

2019

2021

Αυτή τη φορά δεν θα συναντηθούμε στο Continental.

Καλό ταξίδι, αγαπημένε μου φίλε.

Θα σε θυμάμαι πάντα.

Κείμενο, Φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση στα αγγλικά:

Today, I Lost a Friend

Pietro Giovanni Liuzzi passed away at the age of 92.

What did it matter that he was 92? He was young at heart and in spirit. A true gentleman, full of determination, dreams and an incredible zest for life. Always impeccably dressed in his freshly ironed white clothes, radiant and smiling, he was one of those people you find hard to forget.

He had discovered my blog and loved my photographs and articles, so he invited me to attend the memorial service for the fallen Italians at the Catholic Church of Agnus Dei. That was where I met him in 2014, along with Faustina Santoriello, the Italian teacher who taught in Kos from 1941 to 1944 and returned 70 years later to unravel the threads of memory.

From then on, for twelve whole years, we stayed in warm and regular contact. He always called me “my bionic friend”.

For the last twenty years of his life, Pietro had devoted himself to researching the massacre of the Italian officers in Kos in October 1943. Since 2005, he had systematically investigated the tragedy at Linopoti, searching for the missing and helping to identify the fallen. He wrote two books about the tragedy, including Kos. Una tragedia dimenticata. Settembre 1943–maggio 1945, also published in English as Kos. The Forgotten Tragedy, and Events on Cos, September 1943–May 1945.

In 2015, through his initiative and with the assistance of the Italian Embassy’s military attaché in Athens, efforts were made to locate the remaining mass graves and the remains of approximately 30 officers who had not been found during the initial investigations. He had also made it his life’s mission to secure the award of the Gold Medal to the standard of the 10th Infantry Regiment Regina, in recognition of the sacrifice of the Italian officers executed by the Germans.

I was fortunate to give him some of my photographs to use in his books and videos. He, in turn, helped me bring this historical memory to my students. He gave me a video in which he narrated the events at Linopoti and the massacre of the 103 Italian officers. My students translated the subtitles into Greek, and the video was shown during an alternative school event marking 28 October, Greece’s national anniversary.

Listen to Pietro recount the events at Linopoti, from 24:56 to 34:40.

In 2018, we also met aboard the Palinuro, the historic training sailing ship of the Italian Navy, which had visited Kos. I have the impression that Pietro had helped bring this impressive vessel to the island’s port through his own personal contacts.

One of the most beautiful moments in our relationship was when I nominated him to the Municipality of Kos to become an Honorary Citizen. He had been visiting the island for more than 17 years, sometimes even two or three times a year. The honour deeply moved him. On 14 June 2022, Pietro and his wife, Mattea Cimaglia, were proclaimed Honorary Citizens of Kos in a particularly moving ceremony. From then on, he always signed his name with pride: “Colonel (Ret.) Pietro Giovanni Liuzzi – Honorary Citizen of the Island of Kos.” Being an Honorary Citizen of Kos meant a great deal to him.

He loved Kos very much. But his most precious diamond was his wife, Mattea. He was proud to say that they had been together for more than 60 years. In her later years, as she lived with Alzheimer’s disease, he cared for her with a tenderness that is difficult to describe. His love was evident in everything he did.

Whenever he came to Kos, there was one meeting that had become a tradition. We would meet at his favourite hotel, the Continental, because there was no way he would come to the island and stay anywhere else. Even when the hotel was damaged in the earthquake, he preferred to wait until he could return rather than stay somewhere different. Every year, we took a photograph together to remember the moment.

Every year, he would tell me, “Maybe I won’t come back next year.” And I would always answer, “Of course you’ll be fine. We’ll meet again.”

This time, we won’t meet at the Continental.

Farewell, my dear friend.

I will always remember you.

Τι ήταν ο Πρωτοκάραβος που κάηκε ολοσχερώς?

Τι ήταν ο Πρωτοκάραβος που κάηκε ολοσχερώς?

Πριν πολλά πολλά χρόνια είδα το τοπωνύμιο "Πρωτοκάραβος" και μου κίνησε το ενδιαφέρον. Σύμφωνα με τον Χάρη Παπακυριακού και το Λεξικό της Θάλασσας ο πρωτοκάραβος ήταν ο πηδαλιούχος στους βυζαντινούς δρόμωνες (ο βασικός και επικρατέστερος τύπος πολεμικού πλοίου του Βυζαντινού Ναυτικού από τον 6ο έως τον 11ο αιώνα μ.Χ.)

Στο Μαστιχάρι της Κω έχουμε την παραλία Πρωτοκάραβος και το ομώνυμο μαγαζί "Protokaravos", γνωστό και ως Lovly που πρόσφατα κάηκε ολοσχερώς.

Σύμφωνα με τα "Τοπωνυμικά και Ονοματικά της Νήσου Κω" του Μιχάλη Ευστ. Σκανδαλίδη η ονομασία του τοπωνυμίου "Πρωτοκάραβος" στην Αντιμάχεια, έδωσε αφορμή να δημιουργηθεί τοπική ιστορία, σύμφωνα με την οποία στα χρόνια της πείνας εξώκειλαν δύο καράβια φορτωμένα με σιτάρι και χαρούπια.

Η Παραλία Πρωτοκάραβος

Η παραλία Πρωτοκάραβος βρίσκεται δυτικά του Μαστιχαρίου, λίγο μετά την εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Περιγιαλίτη. Ξεχωρίζει για το άγριο, φυσικό τοπίο της, με τους εντυπωσιακούς βράχους που δεσπόζουν πάνω από την αμμουδιά και τα καθαρά, γαλαζοπράσινα νερά.

Πρόκειται για μια ήσυχη και σχετικά απομονωμένη παραλία, μακριά από την πολυκοσμία, ιδανική για κολύμπι, χαλάρωση και φωτογραφίες με φόντο την ιδιαίτερη μορφολογία της ακτής. Δεν διαθέτει οργανωμένες εγκαταστάσεις, όπως ξαπλώστρες και ομπρέλες.

Ο Πρωτοκάραβος είναι μια επιλογή για όσους αναζητούν την αυθεντική, ανεπιτήδευτη ομορφιά της Κω και θέλουν να απολαύσουν τη θάλασσα σε ένα γαλήνιο φυσικό περιβάλλον.

Πρωτοκάραβος – Lovly: Ένα ξεχωριστό στέκι που χάθηκε

Στην περιοχή του Πρωτοκάραβου, δυτικά του Μαστιχαρίου, υπήρχε ένα ιδιαίτερο μαγαζί που αρχικά ήταν γνωστό ως Protokaravos και τα τελευταία χρόνια ως Lovly. Ένα αγαπημένο στέκι, ιδιαίτερα για τους ξένους επισκέπτες της Κω, με απέραντη θέα στο γαλάζιο του Αιγαίου.

Το πιο χαρακτηριστικό του στοιχείο ήταν οι τοίχοι του, γεμάτοι ονόματα, μηνύματα και αφιερώσεις από ανθρώπους που πέρασαν από εκεί και θέλησαν να αφήσουν το δικό τους σημάδι. 

Παλιές ραπτομηχανές, καζάνια και διάφορα ξεχωριστά αντικείμενα,  μιας άλλης εποχής, συμπλήρωναν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του χώρου.

Στις 14 Οκτωβρίου 2026, όμως, το γνωστό κατάστημα καταστράφηκε ολοσχερώς από πυρκαγιά, όπως ανέφεραν τοπικά μέσα ενημέρωσης. Έτσι, ένας χώρος που είχε συνδεθεί με τις διακοπές, τις αναμνήσεις και τις μικρές προσωπικές ιστορίες τόσων ανθρώπων δεν υπάρχει πια. Οι φωτογραφίες του αποκτούν πλέον μια ξεχωριστή αξία: κρατούν ζωντανή την εικόνα ενός μαγαζιού που δεν ήταν απλώς ένα σημείο για φαγητό ή ποτό, αλλά ένας τόπος με τη δική του ταυτότητα και τις δικές του αναμνήσεις.

Οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν όλες το 2017 και το 2024.

*Πρωτοκάραβος, ο (Κε, Αν) Ονομασία λόφων. Αυτή καθεαυτή η λέξη, ως προσήγ., χρησιμοποιείτο από τους Βυζαντινούς και σήμαινε τον πηδαλιούχο των δρομώνων του βασιλιά, πολεμικών πλοίων που εκινούντο με κουπιά ή και με ιστία. Ο λαός από πολύ παλιά συνήθιζε να δίνει σε βουνά, λόφους, βράχους, ονόματα πλοίων, επειδή έμοιαζε το σχήμα τους.

Έτσι με τις λ. καράβι, κάραβος, καράβα ονόμαζαν υψώματα ή βράχους αναλόγου σχήματος. Πρωτοκάραβος, ο (αρχι)πλοίαρχος, εδώ πιθανώς ο υψηλότερος, ο πρώτος λόφος που ξεχωρίζει ανάμεσα σε άλλους.

Η λ. κάραβος μαρτυρείται από τον Αριστοτέλη. Στην Α.Ε.Γ. = κάνθαρος κερασφόρος, πλοίο. Σανσκρ. sarabha, salabha, λατ. scarabaeus. Η λ. γνωστή και στους Μακεδόνες, από μαρτυρία του Ησυχίου: «κάραβος υπό Μακεδόνων η πύλη». Χρησιμοποιείται στο μεσαίωνα με την έννοια: 1) κάνθαρος, «τον μοιχοπόδην τον κάραβον τριγυρίζεις, από τα κιόνια του Ιπποδρόμου κρεμάσεις», Σπανός (Eideneier) A. 515, 2) πλοίο, «ιδών δε ο Μποράκ ρεΐξης ότι ουκ εστίν ικανός του πολεμήσαι αυτά, έριψε πυρ εν μέσω των καράβων» Εκθ. Χρον. 43.

Στη Ρόδο κάραβος, ως προσήγ., σημαίνει υπόνομος, χτιστή αποθήκη στις αυλές των σπιτιών όπου μαζεύονται τα ακάθαρτα νερά, «καραβώνει το νερό» = μαζεύεται, όταν δεν βρίσκει διέξοδο να φύγει. Πρβ. όμοια τπν.: Κάραβος (Αρχάν., Γεν., Λαχ., Μεσ.) και Νάξο, Πάρο, Χίο, Κεφαλονιά. Καραβωτή Πέτρα, Καραβόπετρα (Τήλος)⁴⁴, Καράβα, Καραβιώτης (Νίσ.), Καράι (Χάλκη). Στη Σύμη της Καράβας, όπου συνήθως μεταχειρίζονται τον μγθ. τύπο στο θηλυκό, προκειμένου να δείξουν τον μεγαλόσωμο άντρα, όπως η Καράβα, η Βασίλα (< Καράβας, Βασίλης), Πρβ. τέλος τα ροδίτικα παρόμοια τπν. Καράβι, Κάραβος, Γαλούνι, Κάτερτζιο, Χιόλαντρος (< χελάνδιον), Τσαμπίκα (< «σαμβύκη ου μόνον το όργανον αλλά και το πλοίον» Ησύχ.).

Σύμφωνα με τον Ζάρακα, ο Πρωτοκάραβος είναι λόφος που βρίσκεται νότια της τοποθεσίας Κατά.

Πηγή: *Τοπωνυμικά και Ονοματικά της Νήσου Κω- Μιχάλη Ευστ. Σκανδαλίδη

Τοπωνύμια της Νήσου Κω, Νικολάου Ζάρακα
Φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

What Was Protokaravos, the Place That Was Completely Destroyed by Fire?

Many, many years ago, I came across the place name “Protokaravos” and it caught my interest. According to Haris Papakyriakou and his Dictionary of the Sea, the protokaravos was the helmsman aboard Byzantine dromons, the main and most prevalent type of warship in the Byzantine navy from the 6th to the 11th century AD.

In Mastichari, on the island of Kos, there is Protokaravos Beach, and until recently, there was also a bar and restaurant of the same name, “Protokaravos”, also known as “Lovly”, which was recently completely destroyed by fire.

According to Michalis Evst. Skandalidis in his book Toponyms and Names of the Island of Kos, the place name “Protokaravos” in Antimachia gave rise to a local story. According to this account, during the years of famine, two ships carrying wheat and carob beans ran aground there.

Protokaravos Beach

Protokaravos Beach lies west of Mastichari, just past the Church of Agios Ioannis o Perigialitis. It stands out for its rugged, natural landscape, with impressive rocks rising above the sandy shore and clear, turquoise-blue waters.

It is a quiet, relatively secluded beach, away from the crowds, ideal for swimming, relaxing and taking photographs against the backdrop of the coastline’s distinctive rock formations. There are no organised facilities, such as sunbeds or umbrellas.

Protokaravos is an ideal choice for those seeking the authentic, unspoilt beauty of Kos and wishing to enjoy the sea in a peaceful natural setting.

Protokaravos – Lovly: A Unique Place That Is Now Gone

In the Protokaravos area, west of Mastichari, there was a distinctive bar and restaurant, initially known as Protokaravos and, in recent years, as Lovly. It was a much-loved spot, particularly among foreign visitors to Kos, offering endless views of the blue Aegean Sea.

Its most distinctive feature was its walls, covered with names, messages and dedications left by people who had visited and wanted to leave their own mark.

Old sewing machines, large pots and various unusual objects, some of them relics of another era, added to the unique character of the place.

On 14 October 2026, however, the well-known establishment was completely destroyed by fire, according to local news reports. And so, a place associated with holidays, memories and the little personal stories of so many people is no longer there.

The photographs have now acquired a special significance: they preserve the image of a place that was not merely somewhere to eat or have a drink, but a place with its own identity and its own collection of memories.

All the photographs were taken in 2017 and 2024.

The Origin and Meaning of the Name “Protokaravos”

Protokaravos (Kos, Antimachia): A name given to hills. The word itself, used as a title or designation, was employed by the Byzantines and referred to the helmsman of the emperor’s dromons, warships propelled by oars and sometimes sails. Since ancient times, people have often given mountains, hills and rocks the names of ships because of their resemblance in shape.

Thus, the words karavi, karavos and karava were used to name elevations or rocks of a similar shape. Protokaravos could mean the chief or first ship, and in this context perhaps the highest hill, the first to stand out among the others.

The word karavos is attested in Aristotle. In Ancient Greek, it could refer to a horned beetle or a ship. Compare Sanskrit sarabha, salabha, and Latin scarabaeus. The word was also known to the Macedonians, according to a reference by Hesychius: “karavos was the word for gate among the Macedonians.”

In the Middle Ages, the word was used with two meanings:

A beetle, as in the following passage: “You chase the karavos with its crooked feet, hanging it from the columns of the Hippodrome,” from Spanos (Eideneier), A. 515.

A ship, as in the following passage: “When Borak realised that he was unable to fight them, he set fire among the ships,” from Ekthesis Chronikon, 43.

Οn Rhodes, karavos, used as a common noun, refers to an underground drain or a masonry-built storage space in the courtyards of houses where wastewater collects. The expression “karavonei to nero” means that the water accumulates when it cannot find an outlet.

Compare similar place names: Karavos (in Archangelos, Genadi, Lachania and Mesanagros), as well as names found on Naxos, Paros, Chios and Kefalonia. Other examples include Karavoti Petra and Karavopetra (Tilos), Karava and Karaviotis (Nisyros), and Karai (Chalki).

In the village of Karava on Symi, the feminine form is commonly used as a nickname for a large-built man, as in Karava and Vasila (from Karavas and Vasilis). Finally, compare similar Rhodian place names, such as Karavi, Karavos, Galouni, Katergio, Chiolandros (from chelandion, a type of Byzantine ship), and Tsampika (from the word sambyke, which, according to Hesychius, referred not only to a musical instrument but also to a ship).

According to Zarakas, Protokaravos is a hill situated south of the location known as Kata.