ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ (ΕΝΟΡΙΑΚΟΣ ΝΑΟΣ)

ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ (ΕΝΟΡΙΑΚΟΣ ΝΑΟΣ)

• Ο Ναός

Ο Ιερός Ναός της Αγίας Παρασκευής είναι ο παλαιότερος από τους τρεις ενοριακούς ναούς της πόλης της Κω. Βρίσκεται στο κέντρο της πόλης, στη συνοικία που κάποτε ονομαζόταν "συνοικία της Άσπας" (Περιοχή Χαλουβαζιά).

Η πρώτη αναφορά στην Αγία Παρασκευή στη συνοικία Άσπα γίνεται το 1693 στον Κώδικα Α' Αρχείου Δουλείας. Σύμφωνα με μαρτυρίες, ως το 1721 ο Ναός της Αγίας Παρασκευής ήταν τουλάχιστον κατά το ήμισυ ιδιωτικός και από το 1721 περνάει εξ' ολοκλήρου στην κοινότητα της Κω.

Από το 1763 εμφανίζεται ως ενορία και ως ο οικονομικά ευρωστότερος ενοριακός Ναός της πόλης της Κω. Γύρω στο 1800, ο Ναός είχε στην ιδιοκτησία του 21 σπίτια, καθώς η αγοραπωλησία μικρών σπιτιών μεταξύ πολιτών και ενοριακού ναού ήταν σύνηθες φαινόμενο. Μάλιστα, το 1825 φαίνεται πως η Μαρία, σύζυγος Νικολή πούλησε το σπίτι της στην Άσπα στο μέρος του "πεΐς σοκάκι" (οδός της εποχής) μέσα της εκκλησίας της Αγίας Παρασκευής για εκατόν είκοσι γρόσια και πήρε τα άσπρα από την εκκλησία(;).

Στο δάπεδο του παλιού αυτού ναού της Αγίας Παρασκευής υπήρχε πάνω σε άσπρη πέτρα επιγραφή ρωμαϊκών χρόνων "Η Γερουσία (Κώων) ετίμησε Γάιον Ουαλέρτιον Ουλπιανόν ανδριάντος....".

Το 1915 και το 1918 ιδρύθηκαν στην Αμερική δύο σύλλογοι, ο ένας με το όνομα "Ελπίς" και ο άλλος με το όνομα "Αγία Παρασκευή" με σκοπό την ανέγερση νέου ναού στην Κω. Όταν ζητήθηκε να σταλεί το ποσό που είχε συλλεχθεί, η απάντηση ήταν ότι αυτό δε γινόταν, καθώς σύμφωνα με τους όρους, για να αρχίσει η αποστολή των χρημάτων, τα οποία ήταν κατατεθειμένα από έρανο στην τράπεζα, έπρεπε πρώτα "να πέσει κάτω η εκκλησία". Τα χρήματα άγγιζαν το ποσό των διακοσίων χιλιάδων φράγκων.

η Αγία Παρασκευή στις 23/7/1967, ημέρα του γάμου των γονιών μου, τραβηγμένη από τον πατέρα μου (από το προσωπικό μου αρχείο)

η Αγία Παρασκευή σήμερα

Το 1927 διορίστηκε επιτροπή με σκοπό την ανέγερση του ναού και ανέθεσε την εκπόνηση του σχεδίου για την εκ βάθρων ανοικοδόμηση στην ιταλική τεχνική εταιρεία ¨Καστέλλι". Τα σχέδια του νέου ναού έγιναν στη Ρώμη από τον αρχιτέκτονα μηχανικό και ειδικό βυζαντινολόγο Ορσίνι. Το 1928 χορηγήθηκε κυβερνητική άδεια για την ανοικοδόμηση και η θεμελίωση πραγματοποιήθηκε στις 8 Μαρτίου 1931 με αγιασμό από τον Αρχιμ. Φιλήμονα με την παρουσία πλήθους πιστών.

η πρόσβαση στην Αγία Παρασκευή από την οδό Ηρακλέους

Το 1931 σταμάτησαν οι εργασίες ελλείψει χρημάτων. Ο Αχιλλέας Μουζάκης εγγυήθηκε προς την τράπεζα της Σικελίας και δόθηκε δάνειο. Στις 18 Δεκεμβρίου 1932 ο Ναός τελείωσε και τελέσθηκε η πρώτη Θεία Λειτουργία. Αξίζει να σημειωθεί ότι στον καταστροφικό σεισμό της 21ης Απριλίου 1933, η εκκλησία ήταν μόλις τεσσάρων μηνών κι έτσι, αν και την ώρα του σεισμού είχε λειτουργία, δεν υπέστη καμία απολύτως ζημιά, ούτε κινδύνευσε κανείς από τους πιστούς, ενώ όλη η γύρω περιοχή της Άσπας κατεστράφη ολοσχερώς.

η πίσω πλευρά της εκκλησίας τραβηγμένη χειμώνα και φθινόπωρο

Η έρευνα που έκανα δείχνει ότι ο παλιός Ναός κάνει την εμφάνισή του το 1693 μέχρι την εκ βάθρων ανοικοδόμησή του το 1928. Ο όρος να σταλούν τα χρήματα από την Αμερική, μόνο στην εκ βάθρων ανοικοδόμηση και "εις την αυτήν θέσιν όπου κείται σήμερον", δημιουργεί σίγουρα την απορία σε τι κατάσταση ήταν ο παλιός Ναός, για ποιο λόγο, γιατί δεν επιδιορθωνόταν, γιατί υπήρχε το "βέτο" να χτιστεί από την αρχή και πότε γκρεμίστηκε (δεν μπόρεσα να βρω πουθενά ότι γκρεμίστηκε).

Αντίθετα, με μπέρδεψε λίγο κι ο Ζαρράφτης, ο οποίος αναφερόμενος στο Τζαμί Defterdar, το οποίο χτίστηκε το 1786, υποστήριξε ότι το τζαμί αυτό "ην ίδρυμα πλούσιον κ' εποχής προγενεστέρας των καταχτητών ημών Τούρκων, κ επιβεβαιοί πως την παράδοσιν, ότ' ήν Χριστιανικός Ναός, μάλιστα επ' ονόματι Αγίας Παρασκευής". 

η αρχαία κολώνα με το κορινθιακό κιονόκρανο που δέσποζε στο πίσω μέρος του ναού

Πάντως, είναι λογικό από τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα, είτε λόγω αυξημένης σεισμικότητας, είτε λόγω πλημμελούς συντήρησης ο παλαιός Ναός να κατέστη ακατάλληλος για χρήση. Άλλωστε φαίνεται πως οι ενορίτες της συνοικίας της Άσπας για κάποιο διάστημα εκκλησιάζονταν στην Παναγία του Φόρου, η οποία βρισκόταν κοντά και σήμερα έχει καταστραφεί.

Το 1938, με δωρεά του Δημάρχου Γεωργίου Ιππ. Ιωαννίδη, κατασκευάστηκε κατά το ήμισυ ο αρχιερατικός θρόνος από μάρμαρο και αποπερατώθηκε το 1959 από τη σύζυγό του. Το 1946 άρχισε η δαπανηρή κατασκευή του μαρμάρινου τέμπλου για να αντικαταστήσει το ξύλινο που είχε αρχικά κατασκευαστεί. Και το τέμπλο και ο αρχιερατικός θρόνος ανατέθηκαν στον Καλύμνιο γλύπτη Μ. Τηλιακό με την προϋπόθεση να χρησιμοποιήσει κωακό μάρμαρο.

Οι εικόνες του τέμπλου, κατασκευασμένες σε αναγεννησιακή τέχνη, είναι έργα του Καλύμνιου αγιογράφου Αντ. Καραφυλλάκη. Η αγιογράφηση του ναού ολοκληρώθηκε το 1985 από τους αγιογράφους Σταμάτιο Ζέγιαννη, Νικ. Βλαχογιάννη και Βίκτωρα Στούπκα. Τέλος, τον άμβωνα κατασκεύασε ο επίσης Καλύμνιος Μικές Γαβαλάς.

φωτογραφίες από το εσωτερικό του ναού μετά το σεισμό της 21ης Ιουλίου 2017

Τα εγκαίνια του ναού έγιναν από το Μητροπολίτη Εμμανουήλ στις 6 Μαΐου 1951. Το κωδωνοστάσιο ολοκληρώθηκε στις αρχές του 1967. Είναι το ψηλότερο στην Κω κι έχει τρεις καμπάνες.
Ο Ναός είναι τρίκλιτη βασιλική βυζαντινού ρυθμού με τρούλο. Το δεξιό κλίτος είναι αφιερωμένο στον τοπικό Άγιο Νεομάρτυρα Ιωάννη τον Ναύκληρο και το αριστερό στην Οσία Ξένη.

Στο κτίριο απέναντι από το Ναό, στο οποίο παλαιότερα λειτουργούσε η Θυμανάκειος Σχολή, όπως λεγόταν, το Μικτό Γραμματοδιδασκαλείο υπάρχει αίθουσα εκδηλώσεων. Στο Ναό φυλάσσεται τεμάχιο λειψάνου της Αγίας, το οποίο προσφέρεται προς προσκύνηση και αγιασμό των πιστών την 26η Ιουλίου , ημέρα κατά την οποία τιμάται από την Εκκλησία η μνήμη της.

το δρομάκι που οδηγεί στην Αγία Παρασκευή από την Ελευθερίου Βενιζέλου

αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη που βρίσκονται εντοιχισμένα ή στον αύλειο χώρο

λεπτομέρειες από το βοτσαλωτό δάπεδο του αύλειου χώρου της εκκλησίας

• Το Προσκυνητάρι της Αγίας Παρασκευής

Βρίσκεται στην αρχή της οδού Ιπποκράτους, ακριβώς μπροστά από τον Άγιο Κωνσταντίνο και επέζησε του σεισμού (και του 1933 και του 2017) και των κατεδαφίσεων των Ιταλών, Στην τοιχοποιΐα του έχουν ενσωματωθεί παλαιοχριστιανικά μέλη. Το καντηλάκι μέσα στο προσκυνητάρι καίει πάντοτε.

• Οικία του Ασκληπιού (3ος αι. μ.Χ.)

Καταλαμβάνει την πλατεία Αγίας Παρασκευής μέχρι την οδό Ελευθερίου Βενιζέλου, βρίσκεται δηλαδή στη συνοικία της Άσπας, εκεί όπου κατοικούσαν οι Έλληνες χριστιανοί  πριν από το σεισμό του 1933. Ανασκάφτηκε από τους Ιταλούς. Ήταν μια πολυτελής έπαυλη, η οποία χτίστηκε πάνω στα ερείπια ενός προγενέστερου κτιρίου της ελληνιστικής περιόδου.

 Σε ένα από τα δωμάτιά της, προφανώς δωμάτιο υποδοχής με ιδιωτικό χαρακτήρα (cubiculum), βρέθηκε το γνωστό ψηφιδωτό της άφιξης του Ασκληπιού στην Κω (α' μισό του 3ου αι μ.Χ.) που εκτίθεται στο αίθριο του Αρχαιολογικού Μουσείου Κω.

Η οικία ονομάστηκε έτσι από το ψηφιδωτό αυτό. Τμήμα της είναι ορατό σήμερα μέσα στα παρτέρια του Δήμου και μάλιστα σε ένα σημείο σώζεται αψίδα που ίσως ανήκει σε Νυμφαίο. 

•  Ο σεισμός της 21ης Ιουλίου 2017

Ό,τι δεν έκανε ο σεισμός του 1933, το έκανε ο καταστροφικός-για πολλά μνημεία της Κω- σεισμός του 2017. Ο Ναός υπέστη τεράστιες ζημιές οι οποίες δεν έχουν επιδιορθωθεί ένα χρόνο μετά. Μάλιστα, ο Ναός παρέμεινε κλειστός για έναν ολόκληρο χρόνο και λειτούργησε πρώτη φορά παραμονή του εορτασμού της Αγίας Παρασκευής 25/7/2018. Οι πιστοί εισήλθαν στο Ναό με δική τους ευθύνη.

Πηγή: "Εκκλησία Κω Δωδεκανήσου"-Τόμος Πρώτος, βιβλίον Δεύτερον, Αθήνα 1969-Εμμανουήλ Ι. Καρπάθιου (Μητροπολίτου Μεσημβρίας της επί Ευξείνω) (Τόμος Α'-βιβλίο Β'- σ.42-48)

Ιερά Μητρόπολις Κώου και Νισύρου Παρελθόν και παρόν-Ανδρέα Ιωσήφ Χατζημιχαήλ (χορηγός εκδόσεως Δήμος Κω, 2016)
Ιστορία της Νήσου Κω-Β. Χατζηβασιλείου
Το κειμενάκι για την "Οικία του Ασκληπιού" είναι από αντιγραφή από "Κως. Οδοιπορικό στα Μνημεία και τις Αρχαιότητες της πόλης" της Αρχαιολόγου Βασιλικής Χριστοπούλου-Κωακά (Πνευματικός Όμιλος Κώων ¨Ο Φιλητάς"- Τόμος ΙΒ'-Κως 2012, σελ. 29)
Φωτογραφίες: Sophia Karagianni

ΡΩΜΑΪΚΟ ΩΔΕΙΟ ΚΩ

ΡΩΜΑΪΚΟ ΩΔΕΙΟ ΚΩ

Από τα πιο σπουδαία δημόσια οικοδομήματα της αρχαίας πόλης της Κω είναι το αναστηλωμένο σήμερα Ρωμαϊκό Ωδείο. Βρίσκεται νότια του δυτικού αρχαιολογικού χώρου, δυτικά της επίσης αναστηλωμένης ρωμαϊκής οικίας (Casa Romana) και βορειοδυτικά του αρχαίου θεάτρου.  Σύμφωνα με πληροφορίες, που αντλούμε από αρχαίες επιγραφές, το ωδείο κατέλαβε τη θέση προγενέστερου δημόσιου οικοδομήματος, που πιθανώς χρησίμευε για τις συγκεντρώσεις του δήμου των Κώων και ίσως ήταν το βουλευτήριο της πόλης. Το ωδείο κατασκευάσθηκε τον 1ο-2ο αι. μ.X. και προοριζόταν για τη διεξαγωγή μουσικών αγώνων, ενώ λειτούργησε επίσης ως έδρα της Γερουσίας, του δημόσιου σώματος της Κω, που, όπως δηλώνουν οι επιγραφικές μαρτυρίες, δεν είχε πολιτικές εξουσίες, αλλά φρόντιζε για την απόδοση τιμών σε διακεκριμένους πολίτες του νησιού.  Το οικοδόμημα αρχικά ήταν στεγασμένο και η χωρητικότητά του υπολογίζεται σε 750 άτομα περίπου. Το κοίλο του, προσανατολισμένο προς το βορρά, στηριζόταν σε θολωτές κατασκευές, τις οποίες έφεραν πεσσοί χυτής τοιχοποιίας. Διέθετε δεκατέσσερις σειρές μαρμάρινων εδωλίων, από τις οποίες έχουν αναστηλωθεί οι εννέα, και χωριζόταν με ένα διάδρομο σε δύο διαζώματα, από τα οποία το κατώτερο χωριζόταν σε κερκίδες με τέσσερις κλίμακες. Κάτω από το κοίλο διαμορφώθηκαν δύο ημικυκλικές στοές και μια σειρά δωματίων, που χρησίμευαν είτε ως καταστήματα είτε ως εργαστήρια. Η σκηνή είχε την ασυνήθιστη μορφή ακανόνιστου πενταγώνου και αποτελείτο από δύο μέρη, το προσκήνιο και το παρασκήνιο, τα οποία επικοινωνούσαν μεταξύ τους με τρεις εισόδους. Στις δύο πλευρές της σκηνής υπήρχαν ακόμη δύο θύρες, που οδηγούσαν στις παρόδους. Η ορχήστρα ήταν κυκλική και το δάπεδό της ήταν διακοσμημένο με μαρμαροθέτημα, ενώ δύο ακόμη ψηφιδωτά δάπεδα κοσμούσαν τις παρόδους. Στις εσωτερικές στοές του ωδείου αποκαλύφθηκαν μαρμάρινα αγάλματα, που αρχικά ήταν τοποθετημένα σε κόγχες. Το σημαντικότερο από αυτά απεικονίζει τον Ιπποκράτη και εκτίθεται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κω. Η ανασκαφή του ωδείου πραγματοποιήθηκε το 1929 από τον Ιταλό αρχαιολόγο L. Laurenzi. Η πρώτη φάση των αναστηλωτικών εργασιών στο μνημείο ξεκίνησε το 1929 από την Iταλική Aρχαιολογική Aποστολή, ενώ το διάστημα 1994-1999 διενεργήθηκαν εκ νέου αναστηλωτικές εργασίες από την KB΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και τη Διεύθυνση Αναστήλωσης Αρχαίων Μνημείων. Τα τελευταία χρόνια πραγματοποιήθηκαν εργασίες ανάδειξης του περιβάλλοντος χώρου και λειτουργεί φωτογραφική έκθεση στο εσωτερικό του ωδείου, που χρηματοδοτήθηκε από το Γ' Kοινοτικό Πλαίσιο Στήριξης και υλοποιήθηκε από το Aρχαιολογικό Iνστιτούτο Aιγαιακών Σπουδών. Παράλληλα, το μνημείο φιλοξενεί κατά διαστήματα πολιτιστικές εκδηλώσεις (θεατρικές παραστάσεις, συναυλίες), που οργανώνουν τοπικοί φορείς του νησιού.  Συντάκτης: Δ. Μποσνάκης, αρχαιολόγος, Ε. Σκέρλου, αρχαιολόγος
Ανατολικά του Ωδείου βρίσκεται υποστεγασμένο ένα σπάνιο Παλαιοχριστιανικό ψηφιδωτό δάπεδο της Κω με πανέμορφες παραστάσεις. Το ψηφιδωτό δάπεδο ίσως ανήκει σε βασιλική (τύπος εκκλησίας), που χρονολογείται στο β' μισό του 5ου αι. μ.Χ. Έχει παραστάσεις πτηνών και φυτών ενσωματωμένες σε γεωμετρικά σχέδια. Το ψηφιδωτό κατασκευάστηκε από ένα εργαστήριο, το ονομαζόμενο «εργαστήριο της Κω», που έδρασε την περίοδο αυτή στο νησί και συνήθιζε να απεικονίζει στα δάπεδα συμπλεκόμενους κύκλους (σηρικούς τροχούς), οκτάγωνα που εναλλάσσονται με τετράγωνα και σταυρούς κλπ.
λεπτομέρειες από το ψηφιδωτό Στις εσωτερικές στοές του ωδείου με περίμενε μια ακόμη έκπληξη. Δεκάδες φιλικές νυχτερίδες έχουν κάνει το Ρωμαϊκό Ωδείο σπίτι τους.
Το Ωδείο προσφέρεται για σχολικές επισκέψεις, ειδικά για πολιτιστικά προγράμματα που αφορούν στο θέατρο και την ιστορία του. με ομάδα μαθητών του 1ου ΓΕΛ Κω "Ιπποκράτειο" για θεατρικές ασκήσεις η αρχική φωτογραφία μου με το Ρωμαϊκό Ωδείο δημοσιεύτηκε πρόσφατα στην Athens Voice, σε άρθρο της Μανίνας Ζουμπουλάκη για τα Ιπποκράτεια 2018. Πηγή: http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=5141 Πληροφορίες για το ψηφιδωτό δάπεδο: Βασιλική Χριστοπούλου, Αρχαιολόγος
Ευχαριστώ τους αρχαιοφύλακες Σεβαστιάνα Πανδή και Χρήστο Πεταλά για την όμορφη ξενάγηση και φιλοξενία στο Ρωμαϊκό Ωδείο. από εκπαιδευτική επίσκεψη του 4ου ΓΕΛ Ρόδου στο Ρωμαϊκό Ωδείο Για περισσότερα: ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΚΔΡΟΜΗ ΤΟΥ 4ου ΓΕΛ ΡΟΔΟΥ ΣΤΗΝ ΚΩ Φωτογραφίες: Sophia Karagianni Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά: Roman Odeon of Kos One of the most important public buildings of the ancient city of Kos is the Roman Odeon, which has been restored today. It is located south of the western archaeological site, west of the also restored Roman house (Casa Romana), and northwest of the ancient theatre. According to information drawn from ancient inscriptions, the Odeon was built on the site of an earlier public building, which most likely served as a gathering place for the citizens of Kos and may have been the city’s council chamber (bouleuterion). The Odeon was constructed in the 1st–2nd century AD and was intended for musical competitions. It also served as the seat of the Senate (Gerousia), a public body on the island which, according to epigraphic evidence, had no political power but was responsible for honoring distinguished citizens of Kos. The building was originally roofed and had an estimated capacity of about 750 spectators. Its cavea (auditorium), facing north, was supported by vaulted constructions resting on piers of cast masonry. It consisted of fourteen rows of marble seats, nine of which have been restored, and was divided by a walkway into two sections (diazomata). The lower section was further divided into wedges (kerkides) by four stairways. Beneath the auditorium there were two semicircular porticoes and a series of rooms that may have been used as shops or workshops. The stage (scaena) had the unusual shape of an irregular pentagon and consisted of two parts—the proscaenium and the postscaenium—connected by three entrances. On both sides of the stage there were two additional doors leading to the parodoi (side passages). The orchestra was circular and its floor was decorated with marble inlay, while two more mosaic floors adorned the side passages. In the inner porticoes of the Odeon, marble statues were uncovered, originally placed in niches. The most important of these represents Hippocrates and is now on display at the Archaeological Museum of Kos. The excavation of the Odeon took place in 1929 by the Italian archaeologist L. Laurenzi. The first phase of restoration works began the same year, carried out by the Italian Archaeological Mission. Between 1994 and 1999, new restoration works were conducted by the 23rd Ephorate of Prehistoric and Classical Antiquities and the Directorate of Restoration of Ancient Monuments. In recent years, enhancement works of the surrounding area have been completed, and a photographic exhibition is currently housed inside the Odeon. The project was funded by the Third Community Support Framework and implemented by the Archaeological Institute of Aegean Studies. The monument also occasionally hosts cultural events such as theatrical performances and concerts organized by local cultural institutions. Authors: D. Bosnakis, archaeologist – E. Skerlou, archaeologist The Mosaic Floor East of the Odeon lies a rare Early Christian mosaic floor with exquisite designs. The floor possibly belonged to a basilica (a type of church) dating to the second half of the 5th century AD. It depicts birds and plants integrated into geometric patterns. The mosaic was crafted by the so-called “Kos workshop,” active on the island during that period, known for decorating floors with interlaced circles (Sassanian wheels), alternating octagons and squares, crosses, and other motifs. A Living Monument Inside the Odeon, another surprise awaits visitors: dozens of friendly bats have made the Roman Odeon their home. The site is ideal for school visits, especially for cultural programs related to theatre and history. A group of students from the 1st General Lyceum of Kos “Hippocrateio” during theatre practice exercises. My original photo of the Roman Odeon was recently published in Athens Voice, in an article by Manina Zoumpoulaki about the Hippocrateia Festival 2018.