ΠΑΝΑΓΙΑ ΓΟΡΓΟΕΠΗΚΟΟΣ

ΠΑΝΑΓΙΑ ΓΟΡΓΟΕΠΗΚΟΟΣ

Η Παναγία η Γοργοεπήκοος βρίσκεται κοντά στην ακτή Μιαούλη στην πόλη της Κω, στα όρια της αρχαίας αγοράς της Κω. Ήταν αρχικά κοιμητηριακός ναός και βρισκόταν εντός του περιμετρικού τείχους της Μεσαιωνικής πόλης και σε επαφή με αυτό. Χρονολογείται από τις αρχές του 15ου μ.Χ. αιώνα. Η προσωνυμία της Παναγίας ως "Γοργοεπήκοος" "Γοργοπηγήν" ή "Γοργοποιήν" αναφέρεται στην πίστη για τη γοργή Χάρη της Παναγίας, που ακούει (Επήκοος) τα αιτήματα των πιστών και των "προστρεχόντων" και τα πραγματοποιεί γρήγορα. Ο ναός ανήκει στην ενορία Αγίου Νικολάου και γιορτάζει την Παρασκευή της Διακαινησίμου εβδομάδας, εορτή της Ζωοδόχου Πηγής. Παραμένει κλειστός όλο το χρόνο και ανοίγει μόνο για να λειτουργήσει στη γιορτή της.

Ανήκει στον τύπο του μονόχωρου, καμαροσκέπαστου ναού με τρίπλευρη αψίδα  εξωτερικά στην ανατολική πλευρά, και έχει δύο εισόδους, μία στο μέσο της νότιας πλευράς και άλλη μία στο μέσο της δυτικής. Καλύπτεται με κτιστή ημικυκλική καμάρα, η οποία εξωτερικά καλύπτεται από ορθογώνιου σχήματος οπτοπλίνθους. Στις τέσσερις γωνίες της στέγης του ναού και στη μία της αψίδας υπάρχουν παλαιοχριστιανικά επιθήματα από διαχωριστικά αμφικιονίσκων με διάκοσμο από σταυρούς.

Η τοιχοποιΐα του ναού αποτελείται ως επί το πλείστον από λαξευμένους λίθους και μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη, προερχόμενα από τα κτίσματα της Αρχαίας Αγοράς. Στην ανωδομή των τοίχων βρίσκονται εντοιχισμένα κατώφλια, σπόνδυλοι κιονίσκων, επιστύλια και τρεις αρχαίες επιγραφές.

Επάνω από τη νότια είσοδο προεξέχει ημικυκλικό διακοσμητικό τόξο με πώρινο ημικυκλικό πλαίσιο, χαρακτηριστικό των εκκλησιών της ιπποτικής περιόδου στη Δωδεκάνησο. Στο αέτωμα του δυτικού τοίχου ανοίγεται κυκλικός φεγγίτης.

Στο εσωτερικό σώζονται τοιχογραφίες που ανάγονται από τα τέλη του 15ου μέχρι τις αρχές του 16ου μ.Χ. αι.

Στο κέντρο του δαπέδου του ναού υπάρχει μαρμάρινη ενεπίγραφη καλυπτήρια πλάκα τάφου των μέσων του 19ου αιώνα του Χατζή Κωνσταντίνου Χατζή Δημητρίου, ο οποίος ανήκε στην πρώτη εξαμελή δημογεροντία, που όρισαν οι πρόκριτοι της χώρας το 1843.

Στο Ιερό Βήμα κυριαρχούν οι παραστάσεις της Δέησης, της Κοινωνίας των Αποστόλων, οι συλλειτουργούντες Ιεράρχες και η Ανάληψη.

Ο κυρίως ναός χωρίζεται από το Ιερό Βήμα με ένα θαυμάσιας τέχνης ξυλόγλυπτο τέμπλο, ίσως του 18ου μ.Χ. αιώνα.

λεπτομέρειες από φιγούρες του ξύλινου τέμπλου που "φέρουν" καρπούς?

Το εικονογραφικό πρόγραμμα του ναού αναπτύσσεται σε δύο στρώματα μέσα στο 15ο αι. και στις αρχές του 16ου αι, με το τελευταίο να αποδίδεται στο εργαστήρι του ζωγράφου Νικολάου, που εικονογραφεί επίσης ναούς στο Παλαιό Πυλί αλλά και στο Κάστρο της Χώρας στην Κάλυμνο.

Στον κυρίως ναό σώζονται τοιχογραφίες εν είδει αναθηματικών πινάκων, όπως ο Αρχάγγελος Μιχαήλ με αγία και κεκοιμημένο αφιερωτή, η Δέηση, η Θυσία του Αβραάμ, η Δευτέρα Παρουσία και η Κοίμηση της Θεοτόκου.

αριστερά παράσταση του αρχαγγέλου Μιχαήλ και του αφιερωτή και δεξιά η δέηση του Αγ. Ιωάννου του Χρυσοστόμου προς τον Χριστό

η δέηση του Αγ. Ιωάννου του Χρυσοστόμου προς το Χριστό

Η Κοίμηση της Θεοτόκου με την οικογένεια των αφιερωτών (τριμελής οικογένεια, γονείς με τον έφηβο γιο-πρόκειται μάλλον για τους κτήτορες της εκκλησίας που δέονται για τον πρόωρα χαμένο γιο τους- η δυτικότροπη ένδυση και η κόμμωσή τους υποδηλώνουν την ιδιαίτερη οικονομική και κοινωνική θέση που κατείχαν στην Κωακή κοινωνία)

Το δάπεδο του ναού είναι στρωμένο με τετράγωνες πήλινες πλάκες και κατά τόπους μαρμάρινες και λίθινες.

Ευχαριστώ από καρδιάς τον Κωνσταντίνο Χατζηάμαλλο για την είσοδο στο ναό και την ξενάγηση.
Πηγή: 4η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων (ενημερωτικό έντυπο που βρίσκεται στην είσοδο του ναού)
Φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

PANAGIA GORGOEPĪKOOS

The church of Panagia Gorgoepikoos is located near Miaouli Coast in the town of Kos. It was originally a cemetery church and stood inside the perimeter wall of the medieval city, in contact with it. It dates to the early 15th century AD.

The epithet of the Virgin Mary as “Gorgoepēkoos”, “Gorgopigēn”, or “Gorgopoin” refers to the belief in the swift grace of the Virgin, who quickly hears (epēkoos – “she who listens”) the prayers of the faithful and those who seek her help, and grants them without delay.

The church belongs to the parish of Church of Saint Nicholas (Metropolitan Church of Kos) and celebrates on the Friday of the Renewal Week (the week after Easter), the feast of the Feast of the Life‑Giving Spring. It remains closed throughout the year and opens only for the liturgy on its feast day.

The church belongs to the type of the single-aisled, barrel-vaulted church with a three-sided apse on the exterior of the eastern side. It has two entrances: one in the middle of the south wall and another in the middle of the west wall. It is covered by a built semicircular vault, which externally is protected by rectangular baked bricks.

At the four corners of the roof and at one corner of the apse there are Early Christian architectural elements reused as decorative pieces from colonette separators, decorated with crosses.

The masonry of the church consists mostly of carved stones and marble architectural members taken from buildings of the Ancient Agora of Kos. In the upper structure of the walls there are embedded thresholds, column drums, epistyles, and three ancient inscriptions.

Above the southern entrance projects a semicircular decorative arch with a porous stone frame, a characteristic feature of churches of the Hospitaller period in the Dodecanese. In the pediment of the western wall there is a circular window.

Inside the church survive wall paintings dating from the late 15th to the early 16th century AD. At the center of the floor there is a marble inscribed funerary slab from the mid-19th century belonging to Hatzis Konstantinos Hatzis Dimitriou, who was a member of the first six-member council of elders appointed by the local notables in 1843.

In the sanctuary dominate the depictions of the Deesis, the Communion of the Apostles, the concelebrating hierarchs, and the Ascension.

The main church is separated from the sanctuary by a finely crafted wooden carved iconostasis, probably dating to the 18th century.

The iconographic program of the church develops in two painting layers during the 15th century and the early 16th century. The later layer is attributed to the workshop of the painter Nikolaos (painter), who also decorated churches in Palio Pyli and in the Castle of Chora on Kalymnos.

In the main nave there are frescoes in the form of votive panels, including:

• the Archangel Michael with a saint and the deceased donor,
• the Deesis,
• the Sacrifice of Abraham,
• the Second Coming,
• and the Dormition of the Virgin (Assumption of Mary).

The scene of the Dormition also depicts the family of the donors — a three-member family (parents with their adolescent son). They are likely the founders of the church, praying for their prematurely lost son. Their Western-style clothing and hairstyle indicate their prominent economic and social status in the society of Kos.

The floor of the church is paved with square clay tiles and, in places, with marble and stone slabs.

Finally, I would like to warmly thank Konstantinos Hatzia­mallos for granting access to the church and for the guided tour.