Την παραμονή των Θεοφανείων οι κάτοικοι κυρίως της Κεφάλου, της Αντιμάχειας και της Καρδάμαινας έχουν έθιμο να κάνουν «μαρμαρίτες», δηλ. τηγανίτες, που το όνομά τους πήραν από το μάρμαρο, πάνω στο οποίο ψήνονται.
Γίνονται από ζυμάρι ανεβατό, ανακατωμένο με αρκετό νερό και ταραγμένο ώστε να γίνει νερουλό. Μ’ ένα «αγκλούπιν» (νεροκολοκύθα) ή κανάτι χύνουν το ζυμάρι πάνω σε «καϊνατισμένο» (πυρακτωμένο) μάρμαρο. Το ζυμάρι απλώνεται κυκλικά, γεμάτο από άπειρες μικρές οπές σαν το σφουγγάρι.
Αφού ψηθούν οι μαρμαρίτες, τρώγονται βουτηγμένοι στο μέλι ή στο «πετουμέζι» την παραμονή των Φώτων, που είναι μέρα νηστείας, ενώ την επόμενη και τις άλλες μέρες τηγανίζονται, αφού βουτηχτούν σε χτυπημένο αυγό και πασπαλίζονται με ζάχαρη ή βρέχονται με μέλι ή πετουμέζι. Επίσης στην Κέφαλο, τη δεύτερη μέρα τρώγονται με χοιρινό. Κάποιοι μαρμαρίτες γίνονται σε σχήμα Σταυρού και προορίζονται για να ταϊστούν τα "αμίλητα" (τα ζωντανά του σπιτιού) που σύμφωνα με την παράδοση ξημερώματα των Φώτων "μιλάνε" για να πουν αν τα πρόσεχαν ή όχι οι ιδιοκτήτες τους καθ' όλη τη διάρκεια του χρόνου που πέρασε...
Στο σπίτι τους στην Κέφαλο, μας δέχτηκαν ο κ. Πανορμίτης Χριστοδούλου και η γυναίκα του η κυρία Μαρία (το γένος Παπαϊωάννου), μίλησαν στη Σάντυ Λαδικού και την εκπομπή της Ρεπορτάζ από την Κω στο Αιγαίο TV για το έθιμο των Θεοφανείων, και η κυρία Μαρία έφτιαξε μαρμαρίτες (μάλλον το μυστικό βρίσκεται στο προζύμι) και κοντά στη Σάντυ, δοκίμασα κι εγώ τον πρώτο μου μαρμαρίτη με μέλι. Μαζί μας και ο Γιάννης Μαστόρος, ο οποίος μίλησε επίσης για το έθιμο των μαρμαριτων και φεύγοντας ο κ. Πανορμίτης μας ράντισε μ' ένα κλωνί βασιλικό όπως είθισται ανήμερα των Φώτων.
Την παραμονή των Θεοφανείων φέρνουν από την εκκλησιά το «μικρό αγιασμό» μαζί μ’ ένα κλαδί ελιάς και «λαντουρούν» το σπίτι, τις αυλές και τα χωράφια.
Ανήμερα τα Φώτα, μετά τη Λειτουργία, τελείται πανηγυρικά στις εκκλησιές ο «Μέγας Αγιασμός» και στη συνέχεια γίνεται η κατάδυση του Σταυρού στη θάλασσα, για να αγιασθούν και τα νερά.
Πολλοί είναι οι νέοι που θα βουτήξουν στο κρύο νερό για να πιάσουν τον Σταυρό, ενώ τρία λευκά περιστέρια-που συμβολίζουν την Αγία Τριάδα- αφήνονται να πετάξουν πάνω από το χώρο της τελετής. Εκείνος που θα πιάσει τον Σταυρό θεωρείται τυχερός κι ευλογημένος.
Η ρίψη του Τιμίου Σταυρού γίνεται παραδοσιακά κάθε χρόνο στην σκάλα στο Ακταίον. Μία χρονιά κατ' εξαίρεση η ρίψη του σταυρού έγινε στη Μαρίνα.
Από το πρωί της ίδιας μέρας οι παπάδες γυρίζουν και αγιάζουν ψάλλοντας το «Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου, Κύριε…», ενώ τα μικρά παιδιά τραγουδούν τα κάλαντα των Φώτων. Σε όλη την Ελλάδα τα κάλαντα των Φώτων είναι τα εξής:
Σήμερα τα Φώτα κι ο φωτισμός
η χαρά μεγάλη κι ο αγιασμός
Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό
κάθετ’ η κυρά μας, η Παναγιά,
όργανο βαστάει, κερί κρατεί
και τον Άη Γιάννη παρακαλεί
"Άη Γιάννη αφέντη και βαπτιστή,
βάπτισε κι εμένα Θεού παιδί,
Ν’ ανεβώ επάνω στον ουρανό
να μαζέψω ρόδα και λίβανο"
Καλημέρα, καλημέρα,
καλή σου μέρα αφέντη με την κυρά...
 |
| πλήθος κόσμου συγκεντρώνεται μπροστά από το Επαρχείο |
Ο μήνας έχει σήμερα πέντε Γενουαρίου
κι όλοι μας εορτάζουμε τα Φώτα του Κυρίου.
Όλοι οι παπάδες περπατούν με το Σταυρό στο χέρι
και μπαίνουν μες τα σπίτια μας και λεν’ τον «Ιορδάνη».
Βοήθεια να έχετε τον Μέγα Ιωάννη,
στο σώμα και εις τη ψυχή έχει χαρά μεγάλη.
Εσχίστηκαν οι ουρανοί και βγήκε περιστέρι,
μα περιστέρι δεν ήταν, μον’ ήταν τ’ Άγιο Πνεύμα.
 |
| από παλαιότερους εορτασμούς των Θεοφανείων |
Και τ’ Άγιο Πνεύμα έφυγε, να πάει να μαρτυρήσει
πως ο Χριστός βαφτίζεται σ’ Ανατολή και Δύση.
Κάτω στα Ιεροσόλυμα και στου Χριστού τον Τάφο,
εκεί δεντρί δεν ήτανε και δέντρο εφυτρώθη.
Το δέντρο ήταν ο Χριστός κι η ρίζα η Παναγία
και τα περικλωνάρια του ήταν η μαρτυρία,
που μαρτυρούσαν κι έλεγαν για του Χριστού τα Πάθη.
Κ’ εις έτη πολλά!
Και τέλος ένα έθιμο που απαντάται κυρίως στη Βόρεια Ελλάδα αλλά το έχω δει να συμβαίνει αρκετές φορές και στην Κω, συνηθέστερα από το Σύλλογο Ποντίων: οι Μωμόγεροι!
Η αρκούδα συμβολίζει τη δύναμη, η ηλικιωμένη γυναίκα ένα σύμβολο του παρελθόντος, η νύφη το μέλλον, το άλογο την ανάπτυξη, ο γιατρός την υγεία, ο στρατιώτης την υπεράσπιση. Παραδοσιακά μέρος των συμμετεχόντων φοράνε τομάρια ζώων όπως λύκων και τράγων ενώ άλλοι ντύνονται με στολές ανθρώπων οπλισμένων με σπαθιά και έχουν την μορφή γεροντικών προσώπων.
 |
| από εκδηλώσεις Μωμόγερων το 2008 |
και από το site του ΔΗΡΑΣ, Μαρία Παπαζαχαρίου
Φωτογραφίες: Sophia Karagianni
Η ανάρτηση αυτή είναι ιδιαίτερα δημοφιλής. Μέχρι και ο σεφ Γιάννης Λουκάκος εύχεται χρόνια πολλά με τους μαρμαρίτες μου!
Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:
Marmarites and Other Epiphany Traditions on Kos
On the eve of Epiphany, the inhabitants—mainly of Kefalos, Antimachia, and Kardamaina—observe the custom of making marmarites, that is, pancakes, which take their name from the marble slab (mármaro) on which they are cooked.
They are made from leavened dough, mixed with plenty of water and vigorously stirred until it becomes thin and runny. Using an angloupin (a dried gourd used as a ladle) or a jug, the dough is poured onto a heated, glowing marble slab. The batter spreads in a circular shape and becomes full of countless small holes, resembling a sponge.
Once cooked, marmarites are eaten dipped in honey or grape molasses (petoumezi) on the eve of Epiphany, which is a fasting day. On the following day and thereafter, they are fried after being dipped in beaten egg and sprinkled with sugar, or drizzled with honey or molasses. In Kefalos, on the second day they are also eaten with pork.
Some marmarites are made in the shape of a Cross and are intended for the “amilita” (the household animals). According to tradition, in the early hours of Epiphany Day the animals are believed to “speak” in order to say whether their owners took good care of them throughout the past year.
At their home in Kefalos, Mr. Panormitis Christodoulou and his wife Maria (née Papaioannou) welcomed us and spoke to Sandy Ladikou and her TV show Reportage from Kos on Aegean TV about the Epiphany customs. Mrs. Maria prepared marmarites (the secret probably lies in the sourdough), and standing next to Sandy, I tasted my very first marmarita with honey.
We were also joined by Giannis Mastoros, who spoke about the custom as well. As we were leaving, Mr. Panormitis sprinkled us with holy water using a sprig of basil, as is customary on Epiphany Day.
On the eve of Epiphany, people bring home the “small blessing” (mikros agiasmos) from the church along with an olive branch, and sprinkle (lantouroun) their houses, courtyards, and fields.
On Epiphany Day, after the Divine Liturgy, the Great Blessing of the Waters is celebrated solemnly in churches, followed by the casting of the Cross into the sea, so that the waters may be sanctified.
Many young men dive into the cold water to retrieve the Cross, while three white doves—symbolizing the Holy Trinity—are released to fly over the ceremony. The one who retrieves the Cross is considered fortunate and blessed.
Traditionally, the casting of the Holy Cross takes place every year at the pier near Aktaion. One year, exceptionally, it took place at the Marina.
From early in the morning, priests go from house to house blessing homes while chanting “When You, O Lord, were baptized in the Jordan…”, and young children sing the Epiphany carols.
Throughout Greece, the Epiphany carols are as follows:
(traditional Greek carols omitted here for brevity in translation)
However, on Kos, the traditional Epiphany carols are different and go as follows:
(local Epiphany carols, unique to Kos)
Finally, there is a custom found mainly in Northern Greece, but one that I have seen quite often on Kos as well—most commonly organized by the Pontian Association: the Momogeri (Mummers).
The custom of the Momogeri is still alive today in various parts of Greece. Large groups dress in elaborate costumes, each representing an aspect of Pontian culture and folklore.
The bear symbolises strength, the elderly woman represents the past, the bride the future, the horse development, the doctor health, and the soldier defense. Traditionally, some participants wear animal skins such as those of wolves or goats, while others dress as armed figures with swords, taking on the appearance of elderly men.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου