Ρωμαϊκό κτίσμα στην περιοχή Ελληνικά στο Ψαλίδι Κω

Ρωμαϊκό κτίσμα στην περιοχή Ελληνικά στο Ψαλίδι Κω

Στην περιοχή του Ψαλιδίου της πόλης Κω στη θέση «Ελληνικά» και σε μικρή απόσταση ΒΑ της εκκλησίας Παναγίας Ευαγγελίστριας του Τουλαντά σώζεται μνημειώδες θολωτό κτίσμα ρωμαϊκής εποχής, χρονολογούμενο εκ της τοιχοποιίας του τον 3ο αι. μ.Χ. 

Δυστυχώς είναι δύσκολα ανιχνεύσιμο από τον δρόμο πρόσβασης, καθώς περιβάλλεται από σύγχρονες οικοδομές και αποθήκες που το «πνίγουν», ενώ η οργιώδης βλάστηση και τα πεταμένα κλαδιά στην είσοδό του το καλύπτουν σε μεγάλο βαθμό.

Η είσοδος στη βόρεια πλευρά

Θα προσπαθήσουμε να συνθέσουμε τις λιγοστές πληροφορίες που διαθέτουμε για το μνημείο, προκειμένου να μη χαθούν οριστικά στο πέρασμα του χρόνου και της εγκατάλειψης, με την ευχή να αποτελέσει σύντομα αντικείμενο μελέτης και αναλυτικής δημοσίευσης. 

Η ύπαρξή του ήταν γνωστή στους Ιταλούς ανασκαφείς της Κω ήδη από τον περασμένο αιώνα και μάλιστα η θέση του σημειώνεται επακριβώς στον αδημοσίευτο χάρτη της νήσου Κω με τη θέση των μέχρι τότε εντοπισμένων αρχαιοτήτων (1925). Τον χάρτη συνέταξε επιμελώς ο αρχαιολόγος L. Laurenzi με την επιστημονική ομάδα του και σήμερα φυλάσσεται στο αρχείο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου. 

Παρότι είναι ορατό μνημείο και διασώζει τη θολωτή οροφή του, δεν έχει μελετηθεί ακόμα και αρκούμαστε στις ελάχιστες σημειώσεις που το συνοδεύουν: οι διαστάσεις του είναι 5,40 μήκος Χ 4,90 πλάτος Χ 4 μ. ύψος, χυτής κατασκευής, το λεγόμενο opus caementicium των Ρωμαίων, δηλαδή πέτρες και κεραμιδάκι εντός μείγματος από ασβέστη, πορσελάνη (pozzolan), άμμο και νερό, υλικό κατασκευής εξαιρετικής σκληρότητας και αντοχής σαν το σημερινό τσιμέντο. 

Σήμερα είναι ορατός μόνο ένας θάλαμος από το μνημείο, ωστόσο αναφέρεται και δεύτερος αμέσως βόρεια της εισόδου τον οποίο δεν στάθηκε δυνατό να διακρίνουμε εξαιτίας της βλάστησης. Σημειώνεται, όμως, ότι οι δύο θάλαμοι επικοινωνούσαν με θυραίο άνοιγμα πλάτους 1,10 μ. Αναφέρεται επίσης και ένας τρίτος θάλαμος στα βορειοανατολικά λίγο μεγαλύτερων διαστάσεων (7,20 Χ 7 μ.) που διέσωζε μικρή κόγχη στον ένα του τοίχο.

Η δική μας αυτοψία στον μόνο σωζόμενο ορατό θάλαμο έδειξε τέσσερις κόγχες στους τοίχους, εκ των οποίων οι δύο θα μπορούσαν να παραπέμπουν σε θήκες για τεφροδόχα αγγεία και οι άλλες για τοποθέτηση λυχναριών ή άλλων φωτιστικών στοιχείων, και μια μετασκευή στον ανατολικό τοίχο του θαλάμου, η οποία δείχνει ότι σφράγισε θυραίο άνοιγμα σε αυτό το σημείο. 

Είναι πιθανή η χρήση του ως μνημειώδους οικογενειακού τάφου αρχικά, αλλά είναι προφανές ότι το μνημείο χρησιμοποιήθηκε για μακρά χρονική περίοδο, όχι μόνο στους ρωμαϊκούς, αλλά και στους νεότερους χρόνους, γι’ αυτό και αναφέρεται ως υγειονομείο, λεπροκομείο (μάλλον στις αρχές του 20ου αι.) κλπ. Ο Ζαρράφτης αναφέρει ότι "340 βήματα απόσταση από τον ποταμό Αρακλή απαντώνται αρχαία κτίρια μετ' ασβέστου με όνομα Υγειονομείον (το όνομα αυτό παραμένει από τους τελευταίους Ελληνικούς χρόνους, στους οποίους φαίνεται ότι υπήρχε Υγειονομείο εδώ, άνωθεν της οποίας θέσης τα ερειπιώδη μέρη λέγονται Ελληνικά), όπου άρχεται η τοποθεσία Ελληνικά. Ο ίδιος αναφέρει ότι τα μέρη αυτά επονομάσθηκαν Ελληνικά γιατί λέγεται ότι εδώ αποβιβάστηκαν στρατεύματα ελληνικά.

Μια πραγματικά ενδιαφέρουσα πληροφορία που αναφέρεται στο βιβλίο "Εκκλησία Κω Δωδεκανήσου" είναι ότι πολύ κοντά στο ναΐδριο ΠΑΝΑΓΙΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑ (ΤΟΥ ΤΟΥΛΑΝΤΑ) σώζονται τα ερείπια του "εκεί ποτέ υπάρξαντος Λεπροκομείου Κω". 

Ο Ζάρακας στα Τοπωνύμια της Νήσου Κω καταγράφει την περιοχή Ελληνικά ως πεδινή παραλιακή τοποθεσία δυτικά του Ψαλιδιού και αναφέρει ότι η λέξη έχει σχέση με την Ελληνική Ιστορία. Και συνεχίζει "ενδεικτικό είναι ότι εκεί υπάρχουν αρχαίοι θολωτοί τάφοι".

Όσον αφορά την ονομασία της τοποθεσίας φαίνεται πιθανότερη η εκδοχή ότι επειδή διέσωζε αρχαία κτίσματα, παραδόθηκε στη λαϊκή παράδοση ως χώρος παγανιστικός που έπρεπε να διαχωριστεί από τη χριστιανική ζωή.

Σχετική ανάρτηση: ΠΑΝΑΓΙΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑ (ΤΟΥ ΤΟΥΛΑΝΤΑ)
Πηγή: Βασιλική Χριστοπούλου, Αρχαιολόγος ΜΑ

Κώια, Τόμος Α'-Ιάκωβου Ε. Ζαρράφτη (σελ.9/47)

Τοπωνύμια της Νήσου Κω, Νικολάου Ζάρακα

Τοπωνυμικά και Ονοματικά της Νήσου Κω- Μιχάλη Ευστ. Σκανδαλίδη

"Εκκλησία Κω Δωδεκανήσου"-Τόμος Πρώτος, βιβλίον Δεύτερον, Αθήνα 1969-Εμμανουήλ Ι. Καρπάθιου (Μητροπολίτου Μεσημβρίας της επί Ευξείνω) (Τόμος Α'-βιβλίο Β'- σ.108)

Κείμενο:Βασιλική Χριστοπούλου, Αρχαιολόγος ΜΑ

Έρευνα, Φωτογραφίες: Sophia Karagianni

και μία φωτογραφία της κ. Χριστοπούλου που αποδεικνύει τη δυσκολία της εισόδου στο μνημείο

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

Roman Structure in the “Ellinika” Area, Psalidi, Kos

In the area of Psalidi in the town of Kos, at the location known as “Ellinika,” and a short distance northeast of the church of Panagia Evangelistria (Toulanta), a monumental vaulted building from the Roman period has been preserved. Based on its masonry, it is dated to the 3rd century AD.

Unfortunately, it is difficult to identify from the access road, as it is surrounded by modern buildings and storage facilities that “suffocate” it, while dense vegetation and discarded branches at its entrance largely conceal it.

The entrance on the northern side

We will attempt to compile the limited information available about the monument, so that it is not lost forever to the passage of time and neglect, in the hope that it will soon become the subject of systematic study and detailed publication.

Its existence was already known to the Italian excavators of Kos in the previous century, and its location is accurately marked on the unpublished map of the island of Kos showing the antiquities identified up to that time (1925). The map was carefully prepared by the archaeologist L. Laurenzi and his scientific team and is today kept in the archive of the Ephorate of Antiquities of the Dodecanese.

Although it is a visible monument and preserves its vaulted roof, it has not yet been studied, and we rely only on the scant notes that accompany it: its dimensions are 5.40 m in length, 4.90 m in width, and 4 m in height. It is of cast construction, the so-called opus caementicium of the Romans, namely stones and tile fragments embedded in a mixture of lime, pozzolan, sand, and water—a building material of exceptional hardness and durability, comparable to modern cement.

Today, only one chamber of the monument is visible; however, a second chamber is reported immediately north of the entrance, which could not be distinguished due to vegetation. It is noted, however, that the two chambers communicated through a doorway opening 1.10 m wide. A third chamber is also mentioned to the northeast, of slightly larger dimensions (7.20 × 7 m), which preserved a small niche in one of its walls.

Our own on-site inspection of the only preserved and visible chamber revealed four niches in the walls. Two of these could correspond to niches for cinerary urns, while the others may have been intended for the placement of lamps or other lighting elements. A later modification was also observed on the eastern wall of the chamber, indicating that a doorway opening at that point had been sealed.

Its initial use as a monumental family tomb is considered likely, but it is evident that the monument was used over a long period, not only during Roman times but also in later periods. For this reason, it is also referred to as a sanitary station, leper hospital (probably in the early 20th century), etc. Zarraftis mentions that “at a distance of 340 steps from the Araklis river, ancient lime-built structures are found with the name ‘Hygienion’ (this name remains from the later Greek period, during which it appears that a sanitary station existed here, above which location the ruined remains are called Ellinika), where the locality Ellinika begins.” He further states that these areas were named Ellinika because it is said that Greek troops landed here.

A truly interesting piece of information mentioned in the book Church of Kos, Dodecanese is that very close to the small church of Panagia Evangelistria (Toulanta), the ruins of the “formerly existing Leper Hospital of Kos” are preserved.

Zarakas, in Toponyms of the Island of Kos, records the area Ellinika as a flat coastal location west of Psalidi and notes that the word is related to Greek history. He continues: “indicative is the fact that there are ancient vaulted tombs there.”

As regards the name of the locality, the more likely interpretation appears to be that, because it preserved ancient structures, it was handed down in folk tradition as a pagan place that had to be distinguished from Christian life.

Related post: Panagia Evangelistria (Toulanta)

Source: Vasiliki Christopoulou, Archaeologist, MA

Kōia, Volume I – Iakovos E. Zarraftis (pp. 9/47)

Toponyms of the Island of Kos, Nikolaos Zarakas

Toponymic and Onomastic Studies of the Island of Kos – Michalis Efst. Skandalidis

Church of Kos, Dodecanese – Volume One, Book Two, Athens 1969 – Emmanuel I. Karpathios (Metropolitan of Mesembria on the Euxine Sea) (Vol. I, Book II, p. 108)

Text: Vasiliki Christopoulou, Archaeologist, MA

Research, Photographs: Sophia Karagianni

Α photograph by Ms. Christopoulou that demonstrates the difficulty of access to the monument.