ΤΟ ΕΘΙΜΟ ΤΟΥ ΦΑΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΛΗΔΟΝΑ

ΤΟ ΕΘΙΜΟ ΤΟΥ ΦΑΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΛΗΔΟΝΑ

Το έθιμο του φανού γιορτάζεται κάθε χρόνο από πολλούς φορείς και συλλόγους παραμονή του Άη Γιάννη του Κλήδονα (23 Ιουνίου). Κάθε χρόνο, στην προσπάθεια να αναβιώσουν οι παραδόσεις μας, συμμετέχουν με εκδηλώσεις από τις 21 ως τις 23 Ιουνίου: το Λύκειο Ελληνίδων – Παράρτημα Κω στην Πλατεία Ελευθερίας, ο Μορφωτικός Πολιτιστικός Σύλλογος “ΑΠΕΛΛΗΣ” στην Πλατεία Αγίου Νικολάου στο Πυλί, ο Μορφωτικός Πολιτιστικός Σύλλογος Ασφενδιού «ΘΕΟΚΡΙΤΟΣ» και η «ΛΕΣΧΗ ΦΙΛΙΑΣ ΖΗΠΑΡΙΟΥ» στο πάρκο Κ. Κιαπόκα, στο Ζηπάρι.

Συχνά το Λύκειο των Ελληνίδων, Παράρτημα Κω καλεί στην αναβίωση των εθίμων του «Φανού» και του «Κλήδονα», με χορούς από τα παιδικά και εφηβικά τμήματα, στην Πλατεία Ελευθερίας με μια δική μου φωτογραφία

Οι περισσότεροι την ξέρουμε σαν τη γιορτή που πηδάμε τις φωτιές και καίμε τα πρωτομαγιάτικα στεφάνια μας. Ξεκρέμασα, λοιπόν, κι εγώ το στεφάνι μου που στέκει στην πόρτα μου από την 1η Μαΐου και κατηφόρισα προς την Πλατεία Ελευθερίας να το ρίξω μαζί με όλους τους άλλους στη φωτιά. Παιδιά όλων των ηλικιών από το Λύκειο Ελληνίδων χόρεψαν, έκαψαν στάχυα και πρωτομαγιάτικα στεφάνια, πέταξαν πέτρες στη φωτιά και κορίτσια με παραδοσιακές στολές αναβίωσαν τον Κλήδονα με στάμνες στον ώμο έσυραν να φέρουν τ' αμίλητο νερό.

Η αναβίωση του εθίμου του «Κλήδονα». 

Πρόκειται για ένα έθιμο που έχει τις ρίζες του στην αρχαιότητα και του οποίου η πρώτη γραπτή περιγραφή ανέρχεται στους βυζαντινούς χρόνους.

Ο «Κλήδονας» είναι μια λαϊκή μαντική διαδικασία, από τις πιο τελετουργικές όλων των παραδόσεων του τόπου μας, σύμφωνα με τον οποίο αποκαλύπτεται στις άγαμες κοπέλες η ταυτότητα του μελλοντικού τους συζύγου.

Η ίδια η λέξη υπάρχει από την εποχή του Ομήρου, «κλήδων» ονομαζόταν ο προγνωστικός ήχος, και κατ' επέκταση το άκουσμα σιωνισμού ή προφητείας, ο συνδυασμός τυχαίων και ασυνάρτητων λέξεων ή πράξεων κατά τη διάρκεια μαντικής τελετής, στον οποίο αποδιδόταν προφητική σημασία.

Την παραμονή του Αη-Γιαννιού, οι ανύπανδρες κοπέλες μαζεύονται σε ένα από τα σπίτια του χωριού, όπου αναθέτουν σε κάποιο μέλος της συντροφιάς, συνήθως σε μια «Μαρία» (στη Θράκη ο ρόλος αυτός δίνεται στην ονομαζόμενη «Καλλινίτσα»), της οποίας και οι δύο γονείς είναι εν ζωή, να φέρει από το πηγάδι ή την πηγή το «αμίλητο νερό».

Η ονομασία αυτή οφείλεται στο γεγονός ότι η εν λόγω κοπέλα και η συνοδεία της πρέπει να ολοκληρώσουν την αποστολή αυτή, τηρώντας απόλυτη σιωπή.

Επιστρέφοντας στο σπίτι όπου τελείται ο κλήδονας, το νερό αδειάζεται σε πήλινο -ως επί το πλείστον- δοχείο, στο οποίο η κάθε κοπέλα ρίχνει ένα αντικείμενο, το λεγόμενο ριζικάρι. Συνήθως, πρόκειται για κάποιο προσωπικό αντικείμενο, συχνά μάλιστα πολύτιμο.

Στη συνέχεια, το δοχείο σκεπάζεται με κόκκινο ύφασμα «κλειδώνεται» και τοποθετείται σε ανοιχτό χώρο.

«Κλειδώνουμε τον κλήδονα με τ' Αγιαννιού τη χάρη,
κι όποια 'χει καλό ριζικό να δώσει να τον πάρει».

Εκεί παραμένει όλη τη νύχτα υπό το φως των άστρων, για να «ξαστριστεί».

Οι κοπέλες επιστρέφουν ύστερα στα σπίτια τους. Λέγεται ότι τη νύχτα αυτή θα δουν στα όνειρα τους το μελλοντικό τους σύζυγο.

Την παραμονή της γιορτής των γενεθλίων του Αγίου Ιωάννη, εκτός από την τέλεση του κλήδονα, οι κάτοικοι του χωριού ανάβουν φωτιές, τις λεγόμενες «μπουμπούνες». Μια μεγάλη φωτιά στήνεται στην πλατεία του χωριού ή σ' ένα μέρος ανοιχτό, ώστε να φαίνεται από παντού.

Άλλες μικρότερες φωτιές ανάβουν σε όλους τους μαχαλάδες προσπαθώντας ο κάθε ένας να ανάψει την μεγαλύτερη φωτιά, πάνω από τις οποίες πηδάνε όλοι οι κάτοικοι του χωριού. Έλεγαν ότι αν πηδούσαν 3 φορές θα έφευγαν οι ψύλλοι και οι κοριοί.

παλιά στις γειτονιές (μαχαλάδες) εδώ στην Πλατεία Διαγόρα το 2004

Ανήμερα του Αϊ-Γιαννιού, αλλά πριν βγει ο ήλιος - ώστε να μην εξουδετερωθεί η μαγική επιρροή των άστρων-, η υδροφόρος νεαρή της προηγουμένης φέρνει μέσα στο σπίτι το αγγείο. Το μεσημέρι, ή το απόγευμα, συναθροίζονται πάλι οι ανύπανδρες κοπέλες.

Αυτήν τη φορά όμως στην ομήγυρη μπορούν να συμμετέχουν και παντρεμένες γυναίκες, συγγενείς και γείτονες και των δύο φύλων, καλεσμένοι για να παίξουν το ρόλο μαρτύρων της μαντικής διαδικασίας. Καθισμένη στο κέντρο της συντροφιάς, η «Μαρία» ανοίγει τον κλήδονα.

«Ανοίγουμε τον κλήδονα με τ' Αγιαννιού την χάρη,
και όποια έχει καλό ριζικό σήμερα ναν το πάρει».

Και ανασύρει ένα-ένα από το αγγείο τα αντικείμενα, που αντιστοιχούν στο «ριζικό» κάθε κοπέλας, απαγγέλλοντας ταυτόχρονα δίστιχα, είτε όπως τα θυμάται, είτε από συλλογή τραγουδιών ή ακόμη από ημεροδείκτες.

Το δίστιχο που αντιστοιχεί στο αντικείμενο της κάθε κοπέλας θεωρείται ότι προμηνύει το μέλλον της και σχολιάζεται από τους υπόλοιπους, που προτείνουν τη δική τους ερμηνεία σε σχέση με την ενδιαφερόμενη.

Προς το σούρουπο, όταν τελειώσει η μαντική διαδικασία, η κάθε κοπέλα γεμίζει το στόμα της με μια γουλιά αμίλητο νερό και στέκεται μπροστά σε ανοιχτό παράθυρο, έως ότου ακούσει το πρώτο ανδρικό όνομα. Λυτό πιστεύεται ότι θα είναι και το όνομα του άνδρα που θα παντρευτεί.

Μετά το τέλος όλης αυτής της διαδικασίας στήνεται μεγάλο γλέντι στο οποίο συμμετέχει όλο το χωριό.

από παλιότερες εκδηλώσεις για τον Κλήδονα στην Πλατεία Ελευθερίας

Μερικά από τα δίστιχα...

Σαν μάθει ο σκύλος γράμματα κι η γάτα να διαβάζει, Τότε και συ θα παντρευτείς να κάνει ο κόσμος χάζι.	Τα φρύδια σου στενά-στενά κασάπικα μαχαίρια, το ένα με σφάζει στην καρδιά και τ' άλλο στα τζιγέρια.	Μαυριδερή και νόστιμη κοντούλα και γεμάτη, απ' όλες τις γειτόνισσες εσένα έχω στο μάτι.
Αγάπησα ένα μικρό-μικρό και ντελικάτο, όταν γυρίσω να το δω ρίχνει τα μάτια κάτω.	θα πάρεις άντρα όμορφο με αετίσιο μάτι, Το ριζικό του κλήδονα τον λέει......... ακαμάτη.	Γαρύφαλλο τσαταλωτό στου Βασιλιά το χέρι, Τούρκοι - Ρωμιοί το μαρτυρούν πού'σαι δικό μου ταίρι.

Η μελέτη και η σύνταξη του παραπάνω εγγράφου έγινε από την Κα Άννα Βεζακιάδου
από thrakomikra.snn.gr 
κείμενο, φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

THE CUSTOM OF THE BONFIRE AND KLIDONAS

The custom of the bonfire is celebrated every year by numerous organizations and cultural associations on the eve of Saint John Klidonas (23 June). This year, in an effort to revive our traditions, events were organized from 21 to 23 June by the Lyceum Club of Greek Women – Kos Branch at Liberty Square, the Apellis Cultural and Educational Association at Saint Nicholas Square in Pyli, the Theokritos Cultural Association of Asfendiou, and the Zipari Friendship Club at K. Kiapoka Park in Zipari.

Most people know it as the celebration during which we jump over bonfires and burn the May Day wreaths that have adorned our homes since the first of May. So, I too took down the wreath that had been hanging on my door since 1 May and headed down to Liberty Square to throw it into the fire along with everyone else's. Children of all ages from the Lyceum Club of Greek Women danced, burned ears of wheat and May Day wreaths, threw stones into the fire, and girls dressed in traditional costumes reenacted the Klidonas ritual, carrying pitchers on their shoulders to fetch the “silent water” (amilito nero).

The Revival of the Custom of Klidonas

Klidonas is a custom whose roots go back to antiquity, while its first written description dates to the Byzantine period.

Klidonas is a popular divinatory ritual, one of the most ceremonial traditions of our land, through which unmarried girls are believed to discover the identity of their future husband.

The word itself has existed since the time of Homer. A klidon was considered a prophetic sound or omen, and by extension, an utterance of augury or prophecy, or a combination of random and seemingly unrelated words or actions occurring during a divinatory ceremony, to which prophetic significance was attributed.

On the eve of Saint John's Day, unmarried girls gather in one of the village houses and appoint one member of their company—traditionally a girl named Maria (in Thrace this role is assigned to the so-called Kallinitsa) whose parents are both still living—to fetch the “silent water” from a well or spring.

The “Silent Water” and the Divinatory Ritual

The name silent water derives from the fact that the young woman entrusted with this task, together with those accompanying her, must complete the journey in absolute silence.

Upon returning to the house where the Klidonas ceremony is to take place, the water is poured into a clay vessel, in most cases an earthenware jug, into which each girl places an object known as a rizikari (a token of destiny). Usually, this is a personal item, often one of considerable value.

The vessel is then covered with a red cloth, symbolically “locked,” and placed outdoors.

We lock the Klidonas with Saint John's grace,

And she whose fate is fortunate

Shall come and claim her share.

There it remains throughout the night under the light of the stars, so that it may be “star-blessed” (xastristei). The girls then return to their homes. According to popular belief, on that night they will see their future husband in their dreams.

The Bonfires of Saint John

On the eve of the feast commemorating the birth of Saint John the Baptist, in addition to performing the Klidonas ritual, the villagers light bonfires known as boumbounes. A large fire is prepared in the village square or in another open place so that it can be seen from all around.

Smaller fires are also lit in every neighborhood, each group trying to build the biggest blaze. All the villagers jump over the flames. It was traditionally believed that if someone jumped over the fire three times, fleas and bedbugs would disappear.

(Formerly, such fires were lit in the various neighborhoods of the town; here, at Diagoras Square in 2004.)

The Opening of Klidonas

On Saint John's Day itself, but before sunrise—so that the magical influence of the stars is not dispelled—the young woman who fetched the water the previous evening brings the vessel back into the house. At noon or in the afternoon, the unmarried girls gather once more.

This time, however, married women, relatives, and neighbors of both sexes may also participate as witnesses to the divinatory ceremony.

Seated in the center of the gathering, “Maria” opens the Klidonas, saying:

We open the Klidonas with Saint John's grace,

And she whose fate is fortunate

May receive it today.

She then takes out the objects one by one from the vessel, each corresponding to the destiny of a particular girl, while reciting rhyming couplets either from memory, from collections of songs, or even from old calendars.

The couplet associated with each girl's token is believed to foretell her future. The others present comment on it and offer their own interpretations in relation to the girl concerned.

The Conclusion of the Ritual

Towards dusk, when the divinatory ritual comes to an end, each girl takes a sip of the silent water into her mouth and stands by an open window until she hears the first man's name spoken nearby. It is believed that this will be the name of the man she will eventually marry.

Once the entire procedure is completed, a great celebration follows, in which the whole village takes part.

(From earlier Klidonas celebrations held at Liberty Square.)

Some of the Traditional Couplets

When the dog learns how to write

And the cat begins to read,

Then you too shall marry,

For all the world to laugh and see.

Your eyebrows, fine and slender,

Are like a butcher's knives;

One cuts straight through my heart,

The other through my very soul.

Dark-haired, charming, short in stature,

And pleasantly plump as well,

Of all the girls next door,

It is you who caught my eye.

I fell in love with someone small,

Delicate and sweet;

Yet whenever I return to look,

The eyes are cast down to the ground.

You shall marry a handsome man

With an eagle's piercing gaze;

But the fate foretold by Klidonas

Says he is rather lazy.

A carnation with forked petals

In the King's own hand;

Turks and Greeks alike declare

That you are my destined mate.