ΑΓΙΑ ΠΟΚΟΥ, ΔΙΚΑΙΟΣ

ΑΓΙΑ ΠΟΚΟΥ, ΑΓΙΑ ΦΩΤΕΙΝΗ, ΠΑΝΑΓΙΑ ΕΠΑΚΟΥΟΥΣΑ,Ή ΑΓ. ΑΒΒΑΚΟΥΜ?

Πολλοί λίγοι στην Κω μπορούν να παινευτούν ότι έφτασαν στην Αγιά Ποκού. Είχα ακούσει καιρό για το ερειπωμένο εκκλησάκι ψηλά στο Δίκαιο, μα έπρεπε να βρεθεί οδηγός να μας πάει καθώς δεν είναι εύκολο να εντοπιστεί. Έναν Μάρτη η ομάδα των πεζοπόρων, στον δρόμο για το Ψηλό Βουνό, την ψηλότερη κορφή του Όρους Δίκαιος πέρασε κι από την Αγιά Ποκού που θεωρείται μια από τις κορφές του Δίκαιου κι ή ίδια. Το πιο εντυπωσιακό απ' αυτό το ερειπιώδες κατά τα άλλα εκκλησάκι είναι το όνομά της. Πολλά λέγονται για την προέλευση και την ετυμολογία της λέξης "Ποκού" και πραγματικά είναι όλα ενδιαφέροντα!

Ο Μιχάλης Δημ. Παξινός, στη «Συμβολή στην Ετυμολογία Τοπωνυμίων της νήσου Κω» (Κωακά, τόμος Γ’ εκδόσεις Φιλητάς) αναφέρει για την Αγία Ποκού: Ορεινή τοποθεσία μεταξύ Ασωμάτων και Χαϊχουτών της Κοινότητας Ασφενδιού. (σ.δεν ισχύει καθώς η Αγία Ποκού βρίσκεται κοντά το Ψηλό Βουνό, την ψηλότερη κορυφή του Δικαίου).
Ο Αναστ. Καραναστάσης (Η φωνητική των ιδιωμάτων της νήσου Κω, σελ.56, Αθήνα 1963), αποδεχόμενος την άποψη του Α. Τσοπανάκη, γράφει ότι παράγεται από το Άγιος Αβακούμ. Παρόμοιο τοπωνύμιο «η Απακού» υπάρχει και στη Λαχανιά της Ρόδου, το οποίο ο Χ. Παπαχριστοδούλου (Δωδεκανησιακά Χρονικά, τόμος Ε΄, Αθήνα 1978) υποθέτει ότι προήλθε από την Παναγία Επακούουσα.

Σύμφωνα με τον Μ. Παξινό το τοπωνύμιο προήλθε από την (Παν)αγιά (Ε) πακου(ό) με τροπή του α σε ο και αποσιώπηση του αρκτικού φωνήεντος στη λέξη Επακουός. Σημαίνει την Παναγιά που επακούει, που ακούει με προσοχή τις ευχές και τις δεήσεις των πιστών.

Το ακόλουθο κομμάτι είναι από το: Εμμανουήλ Ι. Καρπάθιου (Μητροπολίτου Μεσημβρίας της επί Ευξείνω)-"Εκκλησία Κω Δωδεκανήσου"-Τόμος Πρώτος, βιβλίον Δεύτερον, Αθήνα 1969

Η Αγία Ποκού μία μέρα με απίστευτη ομίχλη

ΑΓΙΑ ΦΩΤΕΙΝΗ («ΑΓΙΑ ΠΟΚΟΥ»)

Απέχει περί τα 3 χλμ από του όρους Δικαίου. Κατά Ζαρράφτην, η Αγία Ποκού είναι το ένα εκ των δύο μερών εις τα οποία διακρίνεται το πάλαι εκεί ονομαζόμενον όρος Ωρομέδων, του ετέρου μέρους όντος του όρους «Δικίου». Επί τουρκοκρατίας, οι Τούρκοι ανέβαιναν στο μέρος εκείνο, και έκοβαν ξύλα, τα οποία και πουλούσαν ή κατασκεύαζαν άνθρακες εξυβριστικά, ονόμαζαν το ιερό εκκλησίδιον «Αγία Μποκού», και κρίμασι οις οίδε Κύριος εξακολουθεί η ονειδιστική αυτή φράση, αχρηστεύοντας την κύρια ονομασία. Γράφτηκε δε και σε βιβλία αυτή η ονομασία.

Οι ίδιοι Τούρκοι κατεδάφισαν μέχρι θεμελίων το εξωκκλήσι και μόλις διακρίνονται ίχνη αυτού σήμερα. Ο μακαρίτης αρχαιοδίφης Ιάκωβος Ζαρράφτης φρονεί ότι το εξωκκλήσι τούτο της Αγίας Φωτεινής ετιμάτο επ’ ονόματι της Παναγίας, «επονομαζόμενης Αγία Ποκού».

Κατά τας συνήθεις δ’ αυτώ εικοτολογίας, εις τον τόπον του χριστιανικού εξωκκλησίου ίδρυτο το πάλαι βωμός εις Ποκάδα, όστις βωμός «είτα εις στους Χριστιανικούς χρόνους μετεβλήθη εις ναϊσκον της Παναγίας, «συνδυάσαντες οι Χριστιανοί» επίθετον Ποκάς με το επώνυμο Πόκος  (η ένδροσος) της Παναγίας». Η φαντασία ενταύθα αγγίζει τα όρια του αχαλίνωτου.  

 φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

Agia Pokou, Agia Foteini, Panagia Epakoousa, or Agios Avvakoum?

Very few people on Kos can claim that they have reached Agia Pokou. I had heard for years about the ruined little chapel high on Mount Dikeos, but finding it requires a guide, as it is not easy to locate. Last March, the hiking group, on its way to Psilo Vouno—the highest peak of Mount Dikeos—passed by Agia Pokou, which is itself considered one of the mountain’s peaks.

The most striking feature of this otherwise ruined chapel is its name. Much has been said about the origin and etymology of the word “Pokou,” and all the proposed interpretations are truly fascinating.

Michalis Dimitriou Paxinos, in Contribution to the Etymology of the Toponyms of the Island of Kos (Koaka, Volume III, Philitas Publications), mentions Agia Pokou as a mountainous location between Asomatoi and Chaichoutes of the community of Asfendiou (note: this is inaccurate, as Agia Pokou is located near Psilo Vouno, the highest peak of Mount Dikeos).

Anastasios Karanastasis (The Phonetics of the Dialects of the Island of Kos, p. 56, Athens 1963), adopting the view of A. Tsopanakis, writes that the name derives from Agios Avvakoum. A similar toponym, “Apakou,” exists in Lachania on Rhodes, which Ch. Papachristodoulou (Dodecanesian Chronicles, Volume V, Athens 1978) suggests originated from Panagia Epakoousa.

According to M. Paxinos, the toponym derives from (Pan)agia (E)pakou(o), with the vowel a shifting to o and the initial vowel of Epakoos being omitted. It refers to the Virgin Mary who “listens attentively,” who hears the prayers and supplications of the faithful.

Excerpt from Emmanuel I. Karpathios (Metropolitan of Mesembria on the Black Sea)

Church of Kos, Dodecanese – Volume One, Book Two, Athens 1969

Agia Foteini (“Agia Pokou”)

It lies approximately 3 km from Mount Dikeos. According to Zarraphthis, Agia Pokou was one of the two parts into which the mountain formerly known as Oromedon was divided, the other being Mount Dikios. During Ottoman rule, the Turks would ascend to that area, cut wood, sell it, or produce charcoal, and mockingly called the sacred chapel “Agia Bokou.” For reasons known only to God, this derogatory name persisted, rendering the original name obsolete, and it was even recorded in books.

The same Turks demolished the chapel down to its foundations, and today only traces of it remain. The late antiquarian Iakovos Zarraphthis believed that this chapel of Agia Foteini was originally dedicated to the Virgin Mary, “called Agia Pokou.”

According to his usual conjectural reasoning, Zarraphthis further claimed that, in ancient times, an altar to Pokada stood at the site, which in Christian times was transformed into a small church of the Virgin Mary, with Christians “combining” the epithet Pokas with the surname Pokos (“the dew-covered”) of the Virgin Mary. Here, imagination reaches the limits of the unrestrained.