ΤΟ ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑΤΙΚΟ ΣΤΕΦΑΝΙ

ΤΟ ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑΤΙΚΟ ΣΤΕΦΑΝΙ

Ακόμη κι ένα αμάραντο ή ένα αγριολούλουδο έξω από την πόρτα μας είναι αρκετό για να πούμε πως "πιάσαμε το Μάη". Ένα από τα πιο όμορφα έθιμα στην Ελλάδα είναι η κατασκευή του πρωτομαγιάτικου στεφανιού, ίσως γιατί συνδυάζεται με την αργία/απεργία της 1ης Μαΐου ή γιατί ήταν ανέκαθεν για όλους μια ευκαιρία να έρθουμε σε επαφή με τη φύση, αφού όλες οι οικογένειες ξεχύνονται στην εξοχή για να μαζέψουν λουλούδια. 

Με το στεφάνι στολίζουμε τις πόρτες των σπιτιών και το έθιμο συμβολίζει την  αναγέννηση της φύσης με την άνοιξη και την υποδοχή της δύναμης της φύσης στο σπιτικό. 

στεφάνια στη Νίσυρο

Φτιάχνεται σε κύκλο που θεωρείται απόλυτο και τέλειο σχήμα που χωράει αυτό που θέλει να απομονώσει. Ο κύκλος προστατεύει από κακόβουλες δυνάμεις. Κρεμιέται στην πόρτα του σπιτιού κι έτσι μέσα σ αυτό εισχωρούν μόνο τα καλά και μένει έξω από την πόρτα ως τις 24 Ιουνίου και τότε καίγεται στις φωτιές του Άη Γιαννιού του Κλήδονα.

κορίτσια κρατούν στα χέρια τα πρωτομαγιάτικα στεφάνια και τα ρίχνουν στη φωτιά του Κλήδονα, στις 24 Ιουνίου

Οι ρίζες του συγκεκριμένου εθίμου εντοπίζονται στην αρχαιότητα, αλλά με το πέρασμα των χρόνων κάθε περιοχή εξέλιξε με τον δικό της τρόπο το έθιμο, καθώς οι κάτοικοι έβαζαν μία δική τους «πινελιά». 

Όπως για παράδειγμα στη Μικρά Ασία, όπου πέρα από τα λουλούδια στο στεφάνι έβαζαν και ένα σκόρδο για το «κακό μάτι» και αποτροπή από το κακό, ένα αγκάθι για τον εχθρό και ένα στάχυ για την καλή σοδειά. 

Ή στα Δωδεκάνησα, όπου η παράδοση θέλει να μαζεύουν ένα λουλούδι που λέγεται «ανοιχτομάτης» και θεωρείται πως φέρνει καλοτυχία και υγεία ενώ στη Σύμη βάζουν κλωνάρια ελιάς, αγκαθιού (ένα κλαδί με αγκάθια προστατεύει από το κακό κάθε σπίτι), μαύρης συκιάς ενώ ταυτόχρονα οργανώνουν και ομαδικές τελετές που αποβλέπουν κι αυτές να φέρουν στο χωριό τη χαρά, την ευλογία, τη δημιουργία. 

Για όποιον θέλει να τηρήσει την παράδοση κατά γράμμα, τα απαραίτητα υλικά είναι πολύ απλά. Λουλούδια, κλαδιά που θα αποτελέσουν τη βάση και σπάγκο ή σύρμα για να διακοσμηθεί το στεφάνι. Σύμφωνα με τη Λαογραφική έρευνα το μαγιάτικο στεφάνι φτιάχνεται με βέργα από ευλύγιστο και ανθεκτικό ξύλο κληματαριάς ή σύρμα και στολιζόταν με λουλούδια και κλαδάκια καρποφόρων δέντρων, όπως η αμυγδαλιά, η συκιά και η ροδιά. 

Η χρησιμοποίηση πρασινάδας και όχι τόσο λουλουδιών με σκοπό τη μετάδοση της γονιμότητάς τους ήταν το κύριο χαρακτηριστικό των μαγιάτικων συνηθειών. Στον αγροτικό χώρο, μάλιστα, δε θεωρείτο απαραίτητο το πλέξιμο στεφανιών. Αρκούσε η τοποθέτηση πάνω από την πόρτα του σπιτιού μιας δέσμης από χλωρά κλαδιά ελιάς, συκιάς, νερατζιάς, πορτοκαλιάς και άλλα μαζί με λουλούδια. Ένα κλαδί ελιάς δηλώνει την αγάπη, συμβολίζει την οικογένεια και την φιλία. 

Το καρπισμένο στάχυ συμβολίζει την καρποφορία της γης. Τα λουλούδια της εξοχής συμβολίζουν την αναγέννηση της φύσης και την απομάκρυνση των πνευμάτων.

Για να πιάσουν οι ευχές που έκαναν οι νοικοκυρές παλιότερα, το μαγιάτικο στεφάνι έπρεπε να γίνεται από συγκεκριμένα λουλούδια:

Ανθισμένο σπίτι: Τριαντάφυλλα, γαρύφαλλα, βιόλες, πασχαλιές, γεράνια.

στεφάνι με λουλούδια στην Τήλο

Ευτυχία του σπιτιού: Κλωνάρια ανθισμένα από αγιόκλημα και ελιά.

Γεμάτο σπίτι: Στάχυα και λουλούδια του κάμπου, όπως μαργαρίτες και παπαρούνες.

Για τη γλωσσοφαγιά: Μια κουκιά με τις ρίζες και τους καρπούς της.

Για την αγάπη των κοριτσιών του σπιτιού: Ένα κλωνάρι λυγαριά.

Για το μάτι: Ένα κεφάλι σκόρδο, κρεμασμένο στη μέση για να φαίνεται.

Από την «Παράξενη Πρωτομαγιά»:

Παράξενη πρωτομαγιά

μ’ αγκάθια πλέκουν σήμερα στεφάνια

ήρθ’ ο καιρός του «έχε γεια»

τι να την κάνεις πια την περηφάνια.

Νίκος Γκάτσος

Μα το πιο όμορφο στεφάνι απ' όλα που έχω φτιάξει μια πρωτομαγιά εντατικών προβών ήταν ανθρώπινο !

Σχετική ανάρτηση: ΤΟ ΕΘΙΜΟ ΤΟΥ ΦΑΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΛΗΔΟΝΑ

Πηγή: Μαγιάτικο στεφάνι: Το έθιμο που κρατά από την αρχαιότητα έως σήμερα

Πρωτομαγιά: από που προέρχεται το έθιμο του στεφανιού

Wikipedia

φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση στα αγγλικά:

THE MAY DAY WREATH

Even a single everlasting flower or a wildflower outside our door is enough for us to say that “we have welcomed May.” One of the most beautiful customs in Greece is the making of the May Day wreath, perhaps because it coincides with the May 1st holiday/strike, or because it has always been an opportunity for everyone to reconnect with nature, as families head out into the countryside to gather flowers.

We decorate the doors of our homes with the wreath, and the custom symbolizes the rebirth of nature in spring and the welcoming of nature’s power into the household.

wreaths on Nisyros

It is made in a circular shape, which is considered a perfect and complete form that encloses what it is meant to protect. The circle guards against malicious forces. It is hung on the front door of the house, allowing only good things to enter, and it remains there until June 24, when it is burned in the bonfires of Saint John (Klidonas).

girls holding May Day wreaths and throwing them into the Klidonas fire, on June 24

The roots of this custom go back to antiquity, but over time each region developed it in its own way, as locals added their own “touch.”

For example, in Asia Minor, beyond flowers, they would also add garlic to the wreath to ward off the evil eye, a thorn for enemies, and a stalk of wheat for a good harvest.

Or in the Dodecanese, where tradition has it that people collect a flower called “anoichtomatis,” believed to bring good luck and health. In Symi, they add olive branches, thorny twigs (a branch with thorns protects every home from evil), and black fig branches, while also organizing communal rituals aimed at bringing joy, blessing, and prosperity to the village.

For anyone who wants to follow the tradition to the letter, the necessary materials are very simple: flowers, branches for the base, and string or wire to shape and decorate the wreath. According to folklore research, the May Day wreath is made using a flexible and durable vine branch or wire, and decorated with flowers and twigs from fruit-bearing trees such as almond, fig, and pomegranate.

The use of greenery rather than flowers, aiming to transfer their fertility, was the main characteristic of May customs. In rural areas, in fact, weaving a wreath was not always necessary. It was enough to place above the door a bundle of fresh branches from olive, fig, bitter orange, orange trees, and others, along with flowers. An olive branch signifies love and symbolizes family and friendship.

A ripe ear of wheat symbolizes the fertility of the land. Wildflowers symbolize the rebirth of nature and the banishment of negative spirits.

For the wishes of housewives in earlier times to come true, the May Day wreath had to be made from specific plants:

A flourishing home: roses, carnations, violets, lilacs, geraniums.

wreath with flowers in Tilos

Happiness of the home: blooming branches of honeysuckle and olive.

A prosperous home: wheat stalks and field flowers such as daisies and poppies.

Against the evil eye: a bean plant with its roots and pods.

For the love of the girls in the household: a sprig of chaste tree (vitex).

For protection from the “evil eye”: a head of garlic, hung in the center so it is visible.

From “Strange May Day”:

“Strange May Day,

today they weave wreaths with thorns,

the time has come to say ‘farewell,’

what use is pride anymore.”

— Nikos Gatsos

But the most beautiful wreath I have ever made was a human one.