Ο ΜΑΓΙΚΟΣ ΜΑΝΔΡΑΓΟΡΑΣ (Mandragora officinarum), «το μήλο του Σατανά»

Ο ΜΑΓΙΚΟΣ ΜΑΝΔΡΑΓΟΡΑΣ (Mandragora officinarum), «το μήλο του Σατανά»

Ο μανδραγόρας έχει μακρά ιστορία χρήσεων αλλά και δεισιδαιμονιών. Με την εξάπλωση του Ανθρωπισμού και της Αναγέννησης, ο λογικός άνθρωπος άρχισε να απορρίπτει τις λαϊκές παραδόσεις που περιέβαλλαν τη ρίζα του μανδραγόρα και επικεντρώθηκε στις όποιες φαρμακευτικές ιδιότητες που μπορεί να έχει.

Αν και η σύνθεσή του είναι παρόμοια με αυτή της μπελαντόνα και του διαβολόχορτου, ο μανδραγόρας δεν χρησιμοποιείται τόσο στη σύγχρονη ιατρική ή βοτανική πρακτική. Ωστόσο, στην αρχαιότητα θεωρήθηκε ως ένα ισχυρό και σημαντικό φάρμακο, ίσως το διασημότερο από όλα τα μαγικά φυτά της βοτανικής ιατρικής.

Στη βοτανολογία ονομάζεται Mandragora officinarum και είναι γνωστός και ως «το μήλο του Σατανά». Προέρχεται από την περιοχή της ανατολικής Μεσογείου, προτιμά το βραχώδες ή αμμώδες έδαφος και αναπτύσσεται καλύτερα στις θερμές περιοχές. Είναι ένα πολυετές ποώδες φυτό, της οικογένειας των σολανιδών (Solanaceae) ή στρυχνοειδών στην οποία ανήκουν οι ντομάτες και οι πατάτες . Περιέχει παραισθησιογόνα αλκαλοειδή και έχει συσχετιστεί με τα μαγικά τελετουργικά στο πέρασμα των αιώνων, καθώς και σε ταινίες, όπως στον πολύ γνωστό «Χάρι Πότερ».

Αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά

Ο μανδραγόρας χαρακτηρίζεται κυρίως από τη μεγάλη σαρκώδη ρίζα του που μπορεί να φτάσει το ένα μέτρο μέσα στη γη και συχνά μοιάζει με ανθρωπόμορφο ξόανο, κάτι που συνετέλεσε στη δημιουργία από την αρχαιότητα διαφόρων δεισιδαιμονιών σχετικά με τις μυστηριώδεις και υπερφυσικές του ιδιότητες. Τα λουλούδια του μοιάζουν με καμπανούλες και φέρουν πορτοκαλί και κίτρινους καρπούς με ευχάριστο άρωμα.

Παραδοσιακές χρήσεις

Είναι ένα από τα πιο σημαντικά φυτά που σχετίζονται με τη μαγεία και τη βοτανική ιατρική. Εμφανίζεται στο Βιβλίο της Γένεσης της Αγίας Γραφής να βοηθά την Ραχήλ να συλλάβει τον Ιακώβ. Στην ελληνική μυθολογία, η Κίρκη και η Αφροδίτη το χρησιμοποιούν ως αφροδισιακό. Ο Διοσκουρίδης τον χρησιμοποίησε ως αναισθητικό στην αρχαία Ρώμη και εφιστούσε την προσοχή στην υπερκατανάλωση που θα μπορούσε να επιφέρει ακόμη και τον θάνατο. 

Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι αναφέρονταν στο εκχύλισμα των ριζών (ενδεχομένως αναμεμειγμένο με αλκοόλ) ως «το νερό της ζωής». Πίστευαν ότι όποιος το έπινε θα αποκτούσε υγεία, δύναμη και μακροζωία και διατηρούσαν το φυτό σε μια ορατή γωνιά του σπιτιού τους, ανάβοντας κεριά μπροστά του και θεοποιώντας το στις προσευχές τους. Ο μανδραγόρας δεν είναι απλώς ένα σύμβολο ή φυλακτό της αγάπης και της γονιμότητας. Ο Ιπποκράτης το περιέγραψε ως ναρκωτικό που ανακούφιζε τον πόνο, το άγχος και την κατάθλιψη, αλλά το αναφέρει επίσης ως ένα μαγικό βότανο με κακές δυνάμεις. Στον μεσαίωνα, το αφέψημα του φλοιού ρίζας του ήταν το μόνο αναισθητικό που υπήρχε διαθέσιμο για τις χειρουργικές επεμβάσεις. 

Δεδομένου ότι το σχήμα της ρίζας του μοιάζει με μια ανθρώπινη φιγούρα, θεωρήθηκε ότι η κατανάλωσή του θα μπορούσε να συμβάλλει στην αντιμετώπιση των ασθενειών των διαφόρων τμημάτων του σώματος. Πίστευαν ότι πρόσφερε σε όποιον τον χρησιμοποιούσε, αγάπη, καλή τύχη, πλούτο και εξουσία. Οι γυναίκες και οι άνδρες συχνά κοιμούνταν με αυτό κάτω από το μαξιλάρι τους ή το είχαν στην τσέπη τους όταν προσπαθούσαν να συλλάβουν ένα μωρό ή να βρουν εραστή.

Μια εκδοχή του θρύλου που τον περιβάλλει είναι ότι, ως αυτοτιμωρία, ένας άνδρας που ερωτεύτηκε μια νεράιδα η οποία πέθανε ξαφνικά, θέλησε να την ακολουθήσει και ζήτησε να τον θάψουν όρθιο δίπλα της. Όταν λοιπόν κάποιος πάει να τον βγάλει από εκεί αυτός χρησιμοποιεί τη φωνή-στριγκλιά που σκοτώνει ή τρελαίνει όποιον δεν έχει καλυμμένα τα αυτιά του εκείνη την ώρα. Ο μόνος τρόπος για να αποφευχθεί ο θάνατος ήταν να βάλουν στα αυτιά τους κερί και να δέσουν με ένα σχοινί από τη μια τη ρίζα και από την άλλη την ουρά ενός πεινασμένου μαύρου σκύλου. Ρίχνοντας στο σκυλί μια λιχουδιά και αναγκάζοντάς το να τρέξει να την φθάσει, θα ξερίζωνε και τη ρίζα που θα σκότωνε τελικά το σκυλί και όχι τον άνθρωπο. Σε άλλες δοξασίες η ρίζα του μανδραγόρα εμφανιζόταν σε φίλτρα, αλοιφές, έλαια και άλλα παρασκευάσματα. Κάποιοι πίστευαν ότι φύεται κάτω από τα δέντρα που χρησιμοποιούνταν για απαγχονισμούς, λόγω των δακρύων ή των σωματικών υγρών των κρεμασμένων που έπεφταν στο έδαφος.

Σύγχρονες χρήσεις

Τα φύλλα του μανδραγόρα θεωρούνται ακίνδυνα και δροσιστικά. Χρησιμοποιούνται σε αλοιφές και άλλες τοπικές εφαρμογές. Βρασμένα χρησιμοποιούνται ως τσάι για την αντιμετώπιση των ελκών. Αντίθετα, οι ρίζες είναι δηλητηριώδεις, εμετικές και καθαρτικές. Σε σωστή δοσολογία, κάποιοι την χρησιμοποιούν για καλύτερο ύπνο σε περιπτώσεις οξύ και παρατεταμένου πόνου. Οι ιδιότητες των ριζών και των φύλλων είναι: ηρεμιστικές, αντισπασμωδικές, αντιφλεγμονώδεις, υπνωτικές, παραισθησιογόνες, αναλγητικές και εμετικές.

Σημαντικές χημικές ουσίες

Τα σημαντικά ενεργά αλκαλοειδή που περιέχονται στον μανδραγόρα είναι η σκοπολαμίνη, η υοσκυαμίνη, η ατροπίνη και η μανδραγορίνη. Αυτές οι χημικές ουσίες έχουν ισχυρή επίδραση στο κεντρικό νευρικό σύστημα του ανθρώπου.

Κίνδυνοι

Σε μεγάλες ποσότητες, είναι γνωστό ότι προκαλεί παραισθήσεις και ντελίριο που μπορεί να καταλήξουν στην τρέλα ή το θάνατο. Συστήνεται η αποφυγή οποιασδήποτε χρήσης του σε σπιτικά σκευάσματα και χωρίς τις οδηγίες ή τη σύμφωνη γνώμη γιατρού.

 Πηγή: Η ιστορία και οι χρήσεις του μαγικού μανδραγόρα

 Φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

THE MAGICAL MANDRAKE (Mandragora officinarum), “the Devil’s Apple”

The mandrake has a long history of uses as well as superstitions. With the spread of Humanism and the Renaissance, the rational mind began to reject the folk traditions surrounding the mandrake root and focused instead on whatever medicinal properties it might possess.

Although its chemical composition is similar to that of belladonna and jimsonweed, the mandrake is not widely used in modern medicine or botanical practice. In antiquity, however, it was considered a powerful and important remedy—perhaps the most famous of all magical plants in herbal medicine.

In botany it is known as Mandragora officinarum and is also called “the Devil’s Apple.” It originates in the eastern Mediterranean region, prefers rocky or sandy soil, and thrives in warm climates. It is a perennial herbaceous plant of the nightshade family (Solanaceae), which also includes tomatoes and potatoes. It contains hallucinogenic alkaloids and has been associated over the centuries with magical rituals, as well as with popular culture, such as the well-known Harry Potter.

Distinctive characteristics

The mandrake is chiefly characterized by its large, fleshy root, which can reach up to one meter deep into the ground and often resembles an anthropomorphic figure. This feature contributed, from antiquity onward, to the creation of various superstitions about its mysterious and supernatural powers. Its flowers resemble small bells, and it bears orange and yellow fruits with a pleasant fragrance.

Traditional uses

It is one of the most important plants associated with magic and herbal medicine. It appears in the Book of Genesis of the Holy Bible as helping Rachel conceive Jacob. In Greek mythology, Circe and Aphrodite used it as an aphrodisiac. Dioscorides used it as an anesthetic in ancient Rome and warned against excessive consumption, which could even lead to death.

The ancient Egyptians referred to an extract of its roots (possibly mixed with alcohol) as “the water of life.” They believed that anyone who drank it would gain health, strength, and longevity, and they kept the plant in a visible corner of their homes, lighting candles before it and deifying it in their prayers. The mandrake was not merely a symbol or talisman of love and fertility. Hippocrates described it as a narcotic that relieved pain, anxiety, and depression, but he also referred to it as a magical herb with malevolent powers. In the Middle Ages, a decoction of its root bark was the only anesthetic available for surgical operations.

Because the shape of its root resembles a human figure, it was believed that consuming it could help treat ailments of the corresponding parts of the body. People believed it granted love, good fortune, wealth, and power. Women and men often slept with it under their pillow or carried it in their pocket when trying to conceive a child or find a lover.

One version of the legend surrounding it claims that, as an act of self-punishment, a man who fell in love with a fairy who died suddenly wished to follow her and asked to be buried upright beside her. When someone tried to pull him out, he would emit a deadly scream that could kill or drive mad anyone who did not have their ears covered. The only way to avoid death was to block one’s ears with wax and tie a rope to the root on one end and to the tail of a hungry black dog on the other. By throwing the dog a treat and forcing it to run after it, the root would be uprooted—killing the dog instead of the human. In other beliefs, the mandrake root appeared in potions, ointments, oils, and other preparations. Some believed it grew beneath trees used for hangings, nourished by the tears or bodily fluids of the hanged dripping into the soil.

Modern uses

The leaves of the mandrake are considered harmless and cooling. They are used in ointments and other topical applications. When boiled, they are used as a tea to treat ulcers. By contrast, the roots are poisonous, emetic, and purgative. In proper dosage, some use them to promote better sleep in cases of acute and prolonged pain. The properties of the roots and leaves are sedative, antispasmodic, anti-inflammatory, hypnotic, hallucinogenic, analgesic, and emetic.

Important chemical compounds

The main active alkaloids found in the mandrake are scopolamine, hyoscyamine, atropine, and mandragorine. These chemicals have a strong effect on the human central nervous system.

Dangers

In large quantities, it is known to cause hallucinations and delirium that may result in madness or death. Any use of the plant in homemade remedies is strongly discouraged without the guidance or explicit approval of a physician.