Η ΑΡΧΑΙΑ ΠΗΓΗ ΤΟΥ ΑΧΤΕΝΙΑ

Η ΑΡΧΑΙΑ ΠΗΓΗ ΤΟΥ ΑΧΤΕΝΙΑ

Η πηγή του Αχτενιά ή του Αχτενιά η βρύση, βρίσκεται στην οροσειρά του όρους Δίκαιος, σε υψόμετρο 340 μέτρων μεταξύ των πηγών Κοκκινόνερο και Βουρίνα με εντυπωσιακή θέα προς το Βορρά.

Στη θέση της πηγής διατηρείται σε καλή κατάσταση λιθόκτιστο θολωτό κτίσμα, το οποίο στεγάζεται με λιθοδομή σε σχήμα κώλουρου κώνου εξωτερικώς, επιστρωμένου επί των ημερών μας με τσιμέντο.

Το νερό της συγκεντρώνεται σε παρακείμενη τσιμεντένια δεξαμενή υπερχειλισμένη μονίμως.

Πάνω από την είσοδο του θολωτού κτίσματος είναι τοποθετημένος ένας σύγχρονος σταυρός από γαλβανιζέ σωλήνα, ο οποίος του προσδίδει θρησκευτικό χαρακτήρα, χωρίς όμως να είναι επιβεβαιωμένη η αντίστοιχη χρήση.

Ο Ιάκωβος Ζαρράφτης γράφει για την πηγή του Αχτενιά:... των Ξετρέχων δε Δ. μετά τινα κοιλάδα εύφορον καταπίπτουσιν δια βράχων, κρυπτόντων σπήλαια και χαράδρας εις τινα κατωφέρειαν κατερχομένην έως ποταμίου, επονομαζόμενου Σούλου, άνωθεν αυτής παροχθίως ανοίγεται μικροτάτη κοιλάς φέρουσα ίχνη αρχαιοτήτων.

Όλοι δ' οι πέριξ βράχοι είν' από σομακί, κι εκείθεν φαίνεται ότι διωχετεύετο το του Ακτενιά ύδωρ. Τούτων άνωθεν ολίγον υπάρχει πηγή αφθόνως εκρέουσα ύδωρ, όπερ ίσως θα υποπροέρχεται από την υπεράνωθεν μεγάλην πηγήν Βουρίναν, ης φυσικώ τω λόγω μέρος τ'αρχαίου αφθονοτάτου ύδατος θα ήνε βεβυθισμένον προς Δ. δε ταύτης βρύσις ετέρα αρχαία, ης άνωθεν υπέρκειται λόφος υψηλός, έχων περίκνημνον πως κορυφήν, ου δυτικονοτίως τόπος ο λεγόμενος Ακτενιάς, όπου αρχαία πηγή, φέρουσα τ' όνομα Ακτενιά, ης το ύδωρ εισπίπτει εις το ποτάμιον τ' Ακτενιά...."

Στο θολωτό κτίσμα εισέρχεται κανείς από μια σήραγγα μήκους 2.50 μ., πλάτους 0.65 μ. και ύψους 1.80 μ. το οποίο μειώνεται σε 1.45 μ. στην είσοδο του θαλάμου λόγω του προχειροφτιαγμένου τσιμεντένιου δαπέδου, κατασκευασμένου με αυθαίρετο τρόπο επί των ημερών μας.

Η σήραγγα στεγάζεται με οριζόντιες μονολιθικές πλάκες, επικαλυμμένες εξωτερικά με τσιμέντο. Ο ωοειδούς σχήματος θάλαμος του κτίσματος χαρακτηρίζεται από ελλειψοειδή ασύμμετρη κάτοψη με μεγάλη διάμετρο 4.40 μ. και μικρή 2.20 μ. και το τσιμεντοστρωμένο δάπεδό του βρίσκεται 0.35 μ. ψηλότερα από το δάπεδο της σήραγγας.

Στο νοτιοανατολικό άκρο του θαλάμου βρίσκεται μικρή εσοχή επιχρισμένη με τσιμεντοκονίαμα, απ' όπου προφανώς κατά το παρελθόν ανάβλυζε το νερό ενώ το δάπεδο έχει τσιμεντοστρωθεί. Στο θάλαμο, δεξιά της εισόδου, και προς τη δύση, σε ύψος 2.50 μ. υπάρχει άνοιγμα τραπεζοειδούς διατομής, πλάτους από 0.22 μ. έως 0.30 μ. και ύψους 0.40 μ. Εξωτερικώς το άνοιγμα βρίσκεται στην ίδια επιφάνεια με το επικλινές έδαφος.

Πάνω από την εσοχή της πηγής είναι εμφανείς 4 μονολιθικές πλάκες τοποθετημένες εκφορικώς, οι οποίες συγκλίνουν με τους περιμετρικούς λιθόκτιστους τοίχους σε μία οριζοντίως τοποθετημένη λιθόπλακα. Η πλάκα βρίσκεται σε έκκεντρο σημείο της οροφής, λίγο ψηλότερα από το παράθυρο.

Μπορεί κανείς να υποθέσει ότι η πλάκα ολοκλήρωνε τη στέγαση του κτίσματος ή ότι στη θέση της κατά το παρελθόν υπήρχε άνοιγμα που λειτουργούσε ως στόμιο πηγαδιού στην περίπτωση που έκλεινε η σήραγγα για λόγους προστασίας της πηγής. Οι τοίχοι του θαλάμου, πάχους περίπου 1.20 μ. έως το ύψος 1.40 μ. είναι ασβεστωμένοι, ενώ η σήραγγα φέρει επάλληλες στρώσεις ασβέστη στα πλαϊνά της τοιχώματα. Η πρώτη εντύπωση είναι ότι πρόκειται για κάποιο κουρασάνι για στεγανοποίηση της λιθοδομής ή για στρώματα αλάτων νερού. σε ορισμένες επιφάνειες του θαλάμου, στα ψηλότερα σημεία, έχει γίνει χρήση κονιάματος ενισχυμένου με κομμάτια κεραμικών.

δυστυχώς υπάρχουν αρκετά κουφάρια ζώων μέσα στο θάλαμο

Η πηγή καταγράφηκε το 1928 από τους Ιταλούς ανάμεσα σε 25 άλλες πηγές ως σημαντικός υδατικός πόρος της Κω με το όνομα Actenia.

Δυτικότερα υπάρχει κρήνη απ'όπου το νερό ρέει ελεύθερα σε γούρνα-ποτίστρα ζώων.

Στα τοπωνύμια του Ζάρακα αναφέρεται ότι η βρύση του Αχτενιά βρίσκεται στην ομώνυμη πεδινή τοποθεσία, βορείως του Κρύο Νερό, με τρεχούμενο νερό.

η μοναδική φορά που ήταν στεγνή η βρύση

Λίγα μέτρα πιο κάτω υπάρχει κι άλλη βρύση με το νερό της πηγής του Αχτενιά, μια πολύ όμορφη τοξωτή κατασκευή που καταλήγει σε γούρνα-ποτίστρα για τα ζώα.

Πηγή: Έργα Διαχείρισης των Υδατικών Πόρων στην Κω-Ιουλίας Παπαευτυχίου (Κωακά, Τόμος Θ', σελίδες 247-250)
φωτογραφίες:Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

The Ancient Spring of Achtenia

The spring of Achtenia, also known as the Fountain of Achtenia, is located on the mountain range of Mount Dikeos, at an altitude of 340 meters, between the springs of Kokkinonero and Vourina, offering an impressive view to the north.

At the site of the spring, a stone-built vaulted structure has been preserved in good condition. Externally, it is covered with masonry in the shape of a truncated cone, which in modern times has been coated with cement.

The water is collected in a nearby cement tank, which is permanently overflowing.

Above the entrance of the vaulted structure, a modern cross made of galvanized pipe has been placed, giving the site a religious character, although such a use has not been historically confirmed.

Jacob Zarraphtis writes about the spring of Achtenia:

“…west of Xetrecha, beyond a fertile valley, the waters descend through rocks concealing caves and ravines into a downward slope leading to a stream known as Souli. Above this, along the riverbank, a very small valley opens, bearing traces of antiquities.

All the surrounding rocks are made of somaki stone, and from there it appears that the water of Achtenia was channeled. Slightly above, there is a spring from which water flows abundantly, possibly fed underground by the large spring of Vourina above it, from which, by natural processes, part of the ancient abundant water would have been diverted. West of this lies another ancient fountain, above which rises a high hill with a steep summit. To its west-southwest lies the place called Achtenia, where the ancient spring bearing the same name is found, whose water flows into the stream of Achtenia…”

Access to the vaulted structure is through a tunnel measuring 2.50 m in length, 0.65 m in width, and 1.80 m in height, which is reduced to 1.45 m at the chamber entrance due to a roughly constructed cement floor added in modern times.

The tunnel is roofed with horizontal monolithic slabs, externally covered with cement. The chamber itself is oval in shape, with an asymmetrical elliptical floor plan, measuring 4.40 m on its long axis and 2.20 m on its short axis. Its cemented floor is 0.35 m higher than that of the tunnel.

At the southeastern end of the chamber there is a small niche coated with cement mortar, from which the water evidently once flowed. The floor has also been cemented. Inside the chamber, to the right of the entrance and facing west, at a height of 2.50 m, there is an opening of trapezoidal cross-section, with a width ranging from 0.22 m to 0.30 m and a height of 0.40 m. Externally, this opening is flush with the sloping ground.

Above the spring niche, four monolithic slabs are visible, placed in a corbelled arrangement, converging with the surrounding stone-built walls to a horizontally placed stone slab. This slab is located at an off-center point in the roof, slightly higher than the window opening.

One may assume that this slab completed the roofing of the structure, or that in the past an opening existed there, functioning as a wellhead in case the tunnel was sealed to protect the spring. The walls of the chamber, approximately 1.20 m thick up to a height of 1.40 m, are whitewashed, while the tunnel shows successive layers of lime on its side walls. The initial impression is that this may be a form of hydraulic mortar used to waterproof the masonry, or deposits of mineral salts from the water. In some of the higher surfaces of the chamber, mortar reinforced with ceramic fragments has been used.

Unfortunately, there are several animal carcasses inside the chamber.

The spring was recorded in 1928 by the Italians, among 25 other springs, as an important water resource of Kos under the name Actenia.

Further west, there is a fountain where water flows freely into a trough used as a watering place for animals.

In the toponyms recorded by Zarakas, the spring of Achtenia is mentioned as being located in the flat area bearing the same name, north of Kryo Nero, with running water.

A few meters below, there is another fountain fed by the water of the Achtenia spring: a very beautiful arched structure that ends in a trough used as a watering place for animals.