ΑΓΙΟΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ, ΧΑΝΤΑΚΑΣ, ΠΥΛΙ

ΑΓΙΟΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ, ΧΑΝΤΑΚΑΣ, ΠΥΛΙ

ο Άγιος Αντώνιος μετά την αναστήλωση

Το 2016, κι ενώ ο Άγιος Αντώνιος βρισκόταν σε ερειπιώδη κατάσταση, η Ιερά Μητρόπολις Κώου και Νισύρου ανέθεσε στον αείμνηστο αρχιτέκτονα Γιώργο Σιδερή τη μελέτη αναστήλωσής του κι έτσι αποκαταστάθηκε από το 2017 ως το 2019 οπότε έγιναν και τα θυρανοίξια.

Εδώ είναι η ιστορία του πριν την αναστήλωση:

2012 Άγιος Αντώνιος

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Αντωνίου βρίσκεται εντός του σημερινού οικισμού Νέο Πυλί, στη θέση «Χάντακας», όχι μακριά από το μεσαιωνικό κάστρο του Περιπάτου, (βυζαντινής και ιπποτικής εποχής), το οποίο καταστράφηκε από την τουρκική επιδρομή του (1457). Το 2012 φωτογράφησα για πρώτη φορά το εκκλησάκι του Αγίου Αντωνίου στον αύλειο χώρο του Πολιτιστικού Κέντρου Πυλίου.

Το εκκλησάκι βρίσκεται νοτιοανατολικά του οικισμού του Πυλίου και σε απόσταση περίπου 300 μ. απ' αυτόν, στη θέση "Χάντακας", σε οικόπεδο της κοινότητας (παλαιότερα ανήκε στην οικογένεια Αντωνίου Αναστάσογλου). Δυτικά, και σε μικρή απόσταση υπάρχει μικρός χείμαρρος.

Ήξερα από τότε την ιστορική του σημασία, κι έβλεπα την φθορά, την εγκατάλειψη και την ετοιμόρροπη κατάσταση στην οποία βρισκόταν. Υποβασταζόμενο, σε μια προσπάθεια αναστήλωσης έμοιαζε έτοιμο να διαλυθεί εκεί μπροστά στα μάτια μας, ανοιγμένο στα δυο καθώς ήταν. Μεγάλοι κορμοί δέντρων, τα οποία φύτρωσαν δίπλα στους τοίχους του οικοδομήματος, καθώς και το πλούσιο ριζικό τους σύστημα, επέφερε ανεπανόρθωτες ζημιές στο εκκλησάκι, με αποτέλεσμα να έχει διαλυθεί τελείως η τοιχοποιία, να έχει καταπέσει μέρος της στέγης και αυτό που απέμεινε να έχει καταστεί επικίνδυνο προς κατεδάφιση.

Μιας λοιπόν και βρέθηκα στο ερειπωμένο ναΰδριο βραδινή ώρα, άρα με κακές συνθήκες φωτισμού και με μια compact φωτογραφική μηχανή, υποσχέθηκα στον εαυτό μου ότι θα ξαναγυρνούσα σύντομα για να βγάλω καλύτερες φωτογραφίες. Πολύ πρόσφατα, μου δόθηκε ξανά η ευκαιρία να βρεθώ στο εκκλησάκι, όμως δυστυχώς, η εικόνα του επιδεινώθηκε ραγδαία. Τα δέντρα έχουν μεν ξεριζωθεί αλλά μαζί και όλη στέγη, δεν υπάρχει πια είσοδος, υπέρθυρο, για την ακρίβεια έχει κοπεί στα δυο.

2015 Άγιος Αντώνιος

Πρόκειται για μονόχωρο οικοδόμημα, χωρίς νάρθηκα, το οποίο εμφανίζει ορθογωνίου σχήματος κάτοψη (εξωτερ. διάστ. 5,70 Χ 3,81 μ.και εσωτερ. διάστ. 4.25 Χ 2.28 μ) και καλυπτόταν με κλειστή ημικυλινδρική στέγη/οξυκόρυφη καμάρα, (χαρακτηριστική στα Δωδεκάνησα ήδη από τα χρόνια της Ιπποτοκρατίας). Ο ναός με βάση την οξυκόρυφη καμάρα του θα μπορούσε να χρονολογηθεί στα
χρόνια της Ιπποτοκρατίας, πιθανότατα τον 15ο – 16ο αιώνα.

Η ανατολική του πλευρά περατούται σε μια εσωτερικά και εξωτερικά ημικυκλική αψίδα. Στο ανατολικό άκρο της βόρειας εσωτερικής πλευράς του Ιερού Βήματος ανοίγεται εντός του πάχους του τοίχου μία ορθογωνίου σχήματος κόγχη, που χρησίμευε ως Πρόθεση. 

Στη μέση της δυτικής πλευράς ανοίγεται η είσοδος. Εκτός από τη δυτική είσοδο του άνοιγμα υπήρχε και στο μικρό φωτιστικόπαράθυρο, που είχε η κόγχη του ιερού. Το δάπεδο του ναού είναι από καλά πατημένο χώμα.

Η τοιχοποιία είναι από αργολιθοδομή (εξ' ολοκλήρου με λαξευμένους λίθους) και ασβεστοκονίαμα.
Κατά την ανέγερση του ναού χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικό υλικό και διάφορα μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη, μεταξύ των οποίων και τα εξής:
Ιωνικό κιονόκρανο με συμφυές επίθημα
Τμήμα μαρμάρινου αρχιτεκτονικού μέλους με κυμάτιο
Τμήμα πλάκας Αγίας Τράπεζας από λεπτόκκοκο, λευκό μάρμαρο, με χείλος και κυμάτιο στα πλάγια, παλαιοχριστιανικής εποχής

Βάση κίονα με κυμάτιο
Βάση περιρραντηρίου

Στο μέσο περίπου της νότιας εσωτερικής πλευράς του κυρίως ναού διατηρείται μία ημιεξίτηλος τοιχογραφία στην οποία απεικονίζεται ο πάτρωνας του ναού Άγιος Αντώνιος. Ο Άγιος Αντώνιος εικονίζεται ολόσωμος, όρθιος, μετωπικός. Φοράει ποδήρη,χειριδωτό, καστανόχρωμο χιτώνα και ομοιόχρωμο επενδύτη.

Με το δεξί χέρι κρατά ξύλινη ράβδο, η οποία απολήγει πάνω σε αιγυπτιακό σταυρό. Με το αριστερό χέρι κρατά ανεπτυγμένο, ενεπίγραφο ειλητάριο, στο οποίο υπήρχε μεγαλογράμματη επιγραφή με δώδεκα τουλάχιστον στίχους. Δυστυχώς η επιγραφή έχει σχεδόν τελείως καταστραφεί. Διακρίνονται μόνο τα γράμματα Ι,C,P,N κ.ά.

Γύρω από τη μορφή του Αγίου Αντωνίου και πάνω στα επιχρίσματα, υπάρχουν διάφορα χαράγματα, ορισμένα από τα οποία με ενδιαφέρουσες χρονολογίες, όπως 1634, 1712. Οι τοιχογραφίες είναι καλής ποιότητας και προέρχονται από τον 16ο αιώνα.

Πηγή: ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΝΗΣΟΥ ΚΩ
ΙΙ. ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΗΜΕΝΟΙ ΝΑΟΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ & ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΕΠΟΧΗΣ
-Δρ ΙΩΑΝΝΟΥ ΗΛ. ΒΟΛΑΝΑΚΗ (ΚΩΑΚΑ ΤΟΜΟΙ Γ'-Δ', σ. 97-98)

Διακόνημα
φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

Saint Anthony, Chantakas, Pyli

Saint Anthony after the restoration

In 2016, when the church of Saint Anthony was in a ruinous condition, the Holy Metropolis of Kos and Nisyros commissioned architect Mr. Giorgos Sideris to prepare a restoration study. As a result, the monument was restored between 2017 and 2019, and the ceremony of reopening (thyra-noixia) took place in 2019.

Below is the history of the monument before its restoration.

2012 – Saint Anthony

The Church of Saint Anthony is located within the present-day settlement of Neo Pyli, at the site known as “Chantakas”, not far from the medieval Castle of Peripatos (of Byzantine and Hospitaller periods), which was destroyed during the Ottoman raid of 1457. In 2012, I photographed the small church of Saint Anthony for the first time, in the courtyard of the Pyli Cultural Center.

The chapel lies southeast of the settlement of Pyli, at a distance of approximately 300 meters, on community-owned land (formerly belonging to the Anastasoglou Antonios family). To the west, at a short distance, flows a small stream.

Even then, I was aware of its historical importance and could clearly see the decay, abandonment, and structural instability of the building. Propped up in an attempt to prevent collapse, it appeared ready to fall apart before our eyes, split almost in two. Large tree trunks that had grown alongside the walls of the structure, along with their extensive root systems, caused irreparable damage to the chapel. As a result, the masonry was almost completely destroyed, part of the roof had collapsed, and what remained had become dangerous and liable to demolition.

Since I happened to visit the ruined chapel in the evening, under poor lighting conditions and using a compact camera, I promised myself that I would soon return to take better photographs. Very recently, I was given the opportunity to visit the chapel again; unfortunately, its condition had deteriorated dramatically. Although the trees had been uprooted, the entire roof had collapsed along with them, the entrance no longer existed, and even the lintel had been split in two.

2015 – Saint Anthony

The monument is a single-aisle church, without a narthex, with a rectangular ground plan (external dimensions 5.70 × 3.81 m, internal dimensions 4.25 × 2.28 m). It was covered by a closed semi-cylindrical, pointed vault, a feature characteristic of the Dodecanese already since the period of the Knights Hospitaller. Based on this pointed vault, the church can be dated to the Hospitaller period, most probably to the 15th–16th century.

The eastern side terminates in a semi-circular apse, both internally and externally. At the eastern end of the north interior wall of the sanctuary, within the thickness of the wall, there is a rectangular niche that served as the Prothesis.

The entrance opens in the middle of the western wall. Apart from the western entrance, there was also a small lighting opening in the apse of the sanctuary. The floor of the church consists of well-compacted earth.

The masonry is made of rough stonework (entirely of hewn stones) bonded with lime mortar. During the construction of the church, various marble architectural elements from earlier buildings were reused as building material, including:

An Ionic capital with attached impost

A fragment of a marble architectural member with molding

A fragment of a Holy Altar slab made of fine-grained white marble, with a raised edge and molding on the sides, dating to the Early Christian period

A column base with molding

A holy water basin base

Approximately at the center of the southern interior wall of the nave, a partially preserved wall painting survives, depicting the patron saint of the church, Saint Anthony. The saint is shown full-length, standing, and facing frontally. He wears a long, long-sleeved, brown tunic and a matching outer garment.

In his right hand, he holds a wooden staff ending in an Egyptian cross. In his left hand, he holds an unrolled inscribed scroll, which once bore a large-letter inscription of at least twelve lines. Unfortunately, the inscription has been almost completely destroyed; only a few letters such as I, C, P, N, and others remain visible.

Around the figure of Saint Anthony, on the plastered surfaces, there are various incised graffiti, some of which bear interesting dates, such as 1634 and 1712. The wall paintings are of good quality and date to the 16th century.