ΠΑΝΑΓΙΑ ΜΟΝΑΓΡΙ

ΠΑΝΑΓΙΑ ΜΟΝΑΓΡΙ ( ΖΩΟΔΟΧΟΣ ΠΗΓΗ)  

Η Παναγία (Ζωοδόχος Πηγή), γνωστή ως Παναγία Μονάγρι, καθώς βρίσκεται στην περιοχή Μονάγρι του Ασφενδιού, ανήκει στην ενορία του Αγίου Δημητρίου. Είναι ένα ξωκκλήσι βυζαντινού ρυθμού, γεμάτο ημικατεστραμμένες τοιχογραφίες κυρίως λόγω της υγρασίας. Παρ' όλ' αυτά οι τοιχογραφίες θεωρούνται καλής ποιότητας και μερικές ανάγονται στον 12ο και 13ο αιώνα (πιο κάτω αναλυτικά).

Σε μια πανέμορφη τοποθεσία ανάμεσα σε πεύκα, λεύκες αγριοκυπάρισσα, πρίνους άφθονους, "αστερακιές", ελαιόδενδρα, εν μέσω των βουνών Αδωνίτη και Πλακερής, στέκει μεγαλοπρεπές το "Ησυχαστήριο Ψυχών και Σωμάτων", όπως χαρακτηριστικά το ονομάζει ο Μητροπολίτης Εμμ. Καρπάθιος. Μέχρι πριν από πενήντα χρόνια η περιοχή φημιζόταν για τους αμπελώνες της.

Το τοπωνύμιο Μονάγρι, υποκοριστικό του Μόναγρος=μόνος+αγρός=αγρός σε ακαλλιέργητη έκταση, σύμφωνα με τον Σκανδαλίδη σήμαινε στη βυζαντινή εποχή ότι ο αγρός ήταν κτήμα εξωραϊσμένο με δέντρα, λουλούδια κ σπίτια όπου ζούσε η οικογένεια του ιδιοκτήτη.

Υπάρχει παράδοση που αναφέρει ότι το Ξωκκλήσι είναι κτίσμα του Όσιου Χριστόδουλου, ο οποίος, σύμφωνα με την ίδια παράδοση πρώτα μόνασε στο Μονάγρι και κατόπιν στο Παλιό Πυλί (11ος αι.). Ο ίδιος, όμως, στην Υποτύπωσίν του δεν αναφέρει τίποτα σχετικό.

Βρίσκεται νοτιοδυτικά του Αγίου Δημητρίου και πανηγυρίζει την Κυριακή της Διακαινήσιμου. Είναι μονόκλιτος ναός με τρούλλο. (διαστάσεων εξωτ.7Χ4.80 μ. περίπου). Στο μέσον της νότιας πλευράς του ναού στο πάχος του τοίχου ανοίγεται ορθογώνια κόγχη (διαστ. 1,66Χ0.42 μ.). Όμοια κόγχη ανοίγεται και στο μέσον της βόρειας πλευράς, ώστε οι δύο κόγχες να προσδίδουν στην κάτοψη του ναού σταυροειδές σχήμα.

Έχει ένα μικρό παράθυρο μόνο στη βόρεια πλευρά και μια μικρή θυρίδα στο μέσον της αψίδας του Ιερού. Στο κέντρο του ναού υψώνεται ημισφαιρικός τρούλλος στηριζόμενος σε κυλινδρικό τύμπανο.

Μόλις μπαίνουμε στο Ξωκκλήσι, δεξιά υπάρχει κρύπτη στην οποία φυλάσσεται ειδικό κιβώτιο με οστά.

Το παλιό εικονοστάσι είχε καταστραφεί και κατ' εντολή του Μητροπολίτη Καρπαθίου κατασκευάστηκε νέο, "πενιχρό" από κυπαρίσσι από τον τότε επιπλοποιό και αργότερα Εφημέριο Ασωμάτων Ασφενδιού Κων/νο Ζουμπουλίκο το 1952. Είναι αξιοπαρατήρητη η ευρυχωρία του Αγίου Βήματος σ' ένα ναΐδριο ερημικό τόσο μικρών διαστάσεων (μήκ. 6,10 πλάτ. 2,70 ύψ. 4,10 μ. μη υπολογιζομένου του θόλου). Η Αγία Τράπεζα είναι εντοιχισμένη λιθόκτιστη.

Έξω από το ναΐδριο, στο προαύλιο υπήρχε άλλοτε Πρόναος, τον οποίο θυμούνται οι παλιότεροι Ασφενδιανοί, που χρησίμευε ως Γυναικωνίτης. Στην αυλή, σώζονται αρχιτεκτονικά μέλη από παλαιότερο ναό, όπως τμήμα κιονίσκου βυζαντινού τέμπλου, βάση περιρραντηρίου, τμήμα κοσμήτου με ανάγλυφο διάκοσμο, όλα από φαιόχρωμο μάρμαρο. Ο Καρπάθιος σημειώνει ότι στο προαύλιο του ναϋδρίου υπάρχει "μικρός κώδων" κρεμασμένος από δέντρο με χρονολογία 1868.

Η Ζωοδόχος Πηγή στο Μονάγρι, στους πρόποδες του Δίκαιου, λίγα χιλιόμετρα έξω από το συνοικισμό Ασώματοι του χωριού Ασφενδιού, είναι σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός του συνεπτυγμένου τύπου. Όπως δείχνουν τα λείψανα δύο ζωγραφικών στρωμάτων, ο ναός ιστορήθηκε στη μεσοβυζαντινή εποχή και ο διάκοσμος αυτός ανακαινίστηκε στα υστεροβυζαντινά χρόνια. Τα λείψανα του παλαιότερου στρώματος, που θα μας απασχολήσουν εδώ, είναι λίγα και η διατήρηση τους κακή.

Συνοπτικά όμως, το εικονογραφικό πρόγραμμα μπορεί να αποκατασταθεί: στον τρούλο η προτομή του Παντοκράτορα, στο τύμπανο προφήτες και σεραφίμ, στα σφαιρικά τρίγωνα οι Ευαγγελιστές. Στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας η Δέηση (Τρίμορφο), στην ανατολική κεραία η Ανάληψη, στο μέτωπο του ανατολικού τοίχου δύο ιπτάμενοι άγγελοι, στο βόρειο μισό της δυτικής κεραίας η Γέννηση, στο νότιο μισό τα Εισόδια. Δύο ζώνες με στηθάρια αγίων, τέσσερα (4) κάτω από τη Γέννηση, πέντε (5) κάτω από τα Εισόδια. Στο εσωρράχιο του τόξου της νότιας κεραίας δύο ολόσωμοι άγιοι, ένας στηθαίος και τμήμα γραμμικού κοσμήματος. Μορφές αγγέλων στα τύμπανα της νότιας και δυτικής κεραίας. Κοίμηση Θεοτόκου στο τυφλό αψί-δωμα της δυτικής κεραίας και Γενέσιο της Θεοτόκου στο δυτικό τοίχο του ναού.

Από το σύνολο του προγράμματος επιλέχτηκαν να συζητηθούν εδώ μόνον οι παραστάσεις και οι μορφές που προσφέρουν επαρκή στοιχεία για εικονογραφική και τεχνοτροπική ανάλυση. Τα λείψανα από το Τρίμορφο δείχνουν ότι η παράσταση ακολουθεί πρότυπα του τύπου στο σχήμα που συνηθίζεται σε επαρχιακούς ναούς της Κρήτης, της Νάξου, της Ρόδου και της Μικράς Ασίας, και ο οποίος από τον 11ο αι. στις παραπάνω περιοχές αντικαθιστά πολύ συχνά την καθιερωμένη Βρεφοκρατούσα.

 

Στην Ανάληψη παρατηρείται η τυπική διάταξη της σκηνής και ζωηρή, σχεδόν ταραγμένη, κίνηση. Οι στάσεις και η πτυχολογία των μορφών αποδίδονται με υστεροκομνήνεια εκζήτηση.

Στη σκηνή της Γέννησης βλέπομε τον τύπο όπως επικράτησε στη μεσοβυζαντινή περίοδο, με τη μία από τις δύο βασικές του παραλλαγές, σε περιορισμένα μνημεία του 11ου αι. Ξεχωρίζει η ανακεκλιμένη Παναγία στο μέσον, το βραχώδες άνοιγμα του σπηλαίου και, μέσα σε τραπεζιόσχημο πλαίσιο, κάτω, το λουτρό του Βρέφους

Στα Εισόδια ξεχωρίζει δύσκολα ο Ζαχαρίας αριστερά, μπροστά στα κλειστά βημόθυρα του Ιερού, να υποδέχεται τη μικρή Παναγία. Το βαθμιδωτό σύνθρονο πίσω του υποδηλώνει την παρουσία του επεισοδίου της μυστικής τροφής της Μαρίας από τον άγγελο. Από τα αγιογραφικά πορτραίτα στα στηθάρια ταυτίζονται με επιγραφές δύο μάρτυρες: ο Μάμας και ο Κήρυκος. Απεικόνιση του επταετούς αγίου Κηρύκου, υιού της μάρτυρος Τουλίτας, συναντάμε στο ναό του Αγίου Σώζοντος στο Γεράκι (αρχές 13ου αι.). Ο φυσιογνωμικός του τύπος θυμίζει έντονα τη μορφή του δικού μας. Ο άγιος Μάμας, με το έκπληκτο βλέμμα, είναι νεαρός έφηβος με μικρό πρόβατο στην αγκαλιά, να θυμίζει στους ταπεινούς βοσκούς ότι αγρυπνεί για τα κοπάδια τους.

Η αποσπασματική κατάσταση των τοιχογραφιών του μνημείου, οι εκτεταμένες φθορές τους και η έλλειψη άλλων εξωτερικών στοιχείων-π.χ. επιγραφών- δυσχεραίνουν την αποτίμηση και χρονολόγηση τους. Ωστόσο, οι εικονογραφικές και τεχνοτροπικές συγκρίσεις που έγιναν, μας οδήγησαν σε προγράμματα και μορφές του διακόσμου ναών του β' μισού του 12ου και των πρώτων δεκαετιών του 13ου αι. Για λόγους προ πάντων εικονογραφικούς -συνύπαρξη αρχαϊσμών και προοδευτικών τάσεων, που στα επαρχιακά κέντρα φθάνουν με καθυστέρηση μιας γενιάς- τοποθετούμε το ζωγραφικό διάκοσμο του παλαιότερου στρώματος του ναού στα πρώτα τριάντα χρόνια του 13ου αι.

Η ζωγραφική του ναού στο Μονάγρι είναι καλό έργο επαρχιακό, καθόλου όμως περιθωριακό ή μέτριο. Εάν είχε διασωθεί στο σύνολο της μέχρι σήμερα από τη φθορά του χρόνου, ασφαλώς θα υπήρχε στο νησί ένα από τα πιο αξιόλογα τοιχογραφημένα σύνολα όλης της Δωδεκανήσου.

Μολονότι κατατάσσεται από την Αρχαιολογική Υπηρεσία στους κυριότερους αρχαιολογικούς χώρους, δεν έχει ασχοληθεί κανείς σοβαρά με την συντήρησή των τοιχογραφιών και του ίδιου του ναού.

Έξω από το Ξωκκλήσι υπάρχει πηγή ύδατος δροσερότατου και άφθονου. Σύμφωνα με τον Καρπάθιο, "άνθρωποι και κτήνη έβρισκαν εκεί αναψυχή υπό την σκιά μεγάλης συκιάς της οποίας τα σύκα δεν είναι εύθετα προς γεύσιν", επειδή λόγω του ποτισμού της συνεχώς, αυτά γίνονται τροφή σκουληκιών. Σήμερα η πηγή σφραγίζεται με τούβλα.

Πηγή: Το Ασφενδιού της Κω-Μανόλη Σ. Κιαπόκα, Εμμανουήλ Ι. Καρπάθιου (Μητροπολίτου Μεσημβρίας της επί Ευξείνω) - "Εκκλησία Κω Δωδεκανήσου"-Τόμος Πρώτος, βιβλίον Δεύτερον, Αθήνα 1969 , ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΠΑΠΑΘΕΟΦΑΝΟΥΣ-ΤΣΟΥΡΗ-ΟΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΕΣ ΔΥΟ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΤΗΣ ΚΩ: ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΩΝ ΚΑΣΤΡΙΑΝΩΝ ΚΑΙ ΖΩΟΔΟΧΟΣ ΠΗΓΗ ΣΤΟ ΜΟΝΑΓΡΙ-ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΕΧΝΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΚΩ 2001 (σελ.357-361)
φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

PANAGIA MONAGRI 

Panagia Monagri is located in the Monagri area of Asfendiou, and it belongs to the parish of Saint Demetrios. It is a small chapel of Byzantine style, filled with partially destroyed frescoes, mainly due to humidity. Nevertheless, the frescoes are considered to be of good quality, and some date back to the 12th and 13th centuries (details below).

In a beautiful location among pine trees, poplars, wild cypresses, abundant kermes oaks, “asterakies,” and olive trees, amidst the mountains of Adonitis and Plakeri, stands majestically the “Sanctuary of Souls and Bodies,” as Metropolitan Emmanuel Karpathios characteristically calls it. Until about fifty years ago, the area was famous for its vineyards.

The place name Monagri, a diminutive of Monagros = monos (alone) + agros (field), according to Skandalidis, meant in the Byzantine era a field estate enriched with trees, flowers, and houses where the owner’s family lived.

There is a tradition stating that the chapel was built by Saint Christodoulos, who, according to the same tradition, first lived as a monk in Monagri and later in Palio Pyli (11th century). However, he himself does not mention anything relevant in his writings.

It is located southwest of Saint Demetrios and celebrates on the Sunday of Renewal Week. It is a single-aisled church with a dome (approx. external dimensions 7 x 4.80 m). In the middle of the south side of the church, within the thickness of the wall, there is a rectangular niche (1.66 x 0.42 m). A similar niche exists on the north side, giving the ground plan a cross-shaped form.

It has only one small window on the north side and a small opening in the middle of the apse of the sanctuary. At the center of the church rises a hemispherical dome supported by a cylindrical drum.

Upon entering the chapel, on the right there is a crypt where a special box with bones is kept.

The old iconostasis had been destroyed and, by order of Metropolitan Karpathios, a new, modest one made of cypress wood was constructed in 1952 by the then furniture maker and later parish priest of Asomatoi Asfendiou, Konstantinos Zoumboulikos. The spaciousness of the sanctuary is noteworthy for such a small, remote chapel (length 6.10 m, width 2.70 m, height 4.10 m, excluding the dome). The Holy Altar is built-in and made of stone.

Outside the chapel, in the courtyard, there used to be a narthex, remembered by older residents of Asfendiou, which served as a women’s gallery. In the yard, architectural fragments from an older church survive, such as part of a column from a Byzantine templon, a base of a holy water font, and a fragment of decorative molding with relief decoration, all made of gray marble. Karpathios notes that in the courtyard there is a “small bell” hanging from a tree with the date 1868.

The Life-Giving Spring at Monagri, at the foothills of Mount Dikeos, a few kilometers outside the settlement of Asomatoi in the village of Asfendiou, is a cross-in-square church of the compact type. As indicated by the remains of two layers of painting, the church was decorated in the Middle Byzantine period, and this decoration was later renewed in the Late Byzantine years. The remains of the earlier layer, which concern us here, are few and poorly preserved.

However, the iconographic program can be reconstructed: in the dome, the bust of Christ Pantocrator; in the drum, prophets and seraphim; in the pendentives, the Evangelists. In the semi-dome of the apse, the Deesis (Trimorphic composition); in the eastern arm, the Ascension; on the eastern wall façade, two flying angels; in the northern half of the western arm, the Nativity; in the southern half, the Presentation of the Virgin. Two zones with busts of saints, four below the Nativity and five below the Presentation. On the inner arch of the southern arm, two full-length saints, one bust, and part of a linear decorative motif. Figures of angels in the drums of the southern and western arms. The Dormition of the Virgin in the blind apse of the western arm and the Birth of the Virgin on the western wall.

From the overall program, only the representations and figures that provide sufficient elements for iconographic and stylistic analysis are discussed here. The remains of the Deesis show that the composition follows patterns typical of provincial churches in Crete, Naxos, Rhodes, and Asia Minor, where from the 11th century this type often replaces the standard Virgin and Child.

In the Ascension, the typical arrangement of the scene is observed, with vivid, almost restless movement. The poses and drapery of the figures are rendered with late Komnenian stylistic refinement.

In the Nativity scene, we see the type established in the Middle Byzantine period, with one of its two main variations, found in limited monuments of the 11th century. Notable are the reclining Virgin in the center, the rocky opening of the cave, and below, within a table-like frame, the bathing of the Infant.

In the Presentation of the Virgin, it is difficult to discern Zechariah on the left, standing before the closed doors of the sanctuary to receive the young Virgin. The stepped synthronon behind him indicates the episode of the Virgin being mystically fed by an angel.

Among the saintly portraits in the bust zones, two martyrs are identified by inscriptions: Mamas and Kyrykos. The depiction of the seven-year-old Saint Kyrykos, son of the martyr Julitta, is also found in the church of Saint Sozon in Geraki (early 13th century), and his physiognomy strongly resembles ours. Saint Mamas, with his astonished gaze, is a young adolescent holding a small sheep, reminding humble shepherds that he watches over their flocks.

The fragmentary condition of the frescoes, their extensive damage, and the lack of external evidence (such as inscriptions) make their evaluation and dating difficult. However, iconographic and stylistic comparisons lead us to programs and figures from the second half of the 12th century and the early decades of the 13th century. For mainly iconographic reasons—the coexistence of archaic and progressive elements, which reached provincial centers with a delay of about a generation—we place the earlier painted layer in the first thirty years of the 13th century.

The painting of the church at Monagri is a good provincial work, by no means marginal or mediocre. Had it survived intact to the present day, it would undoubtedly be one of the most remarkable fresco ensembles in the entire Dodecanese.

Although it is classified by the Archaeological Service among the major archaeological sites, no serious effort has been made for the conservation of its frescoes and the church itself.

Outside the chapel there is a spring of very cool and abundant water. According to Karpathios, “people and animals found refreshment there under the shade of a large fig tree whose figs were not suitable for eating,” because constant watering made them worm-infested. Today, the spring is sealed with bricks.