ΠΑΝΑΓΙΑ ΦΑΝΕΡΩΜΕΝΗ, ΠΛΑΤΑΝΙ

ΠΑΝΑΓΙΑ ΦΑΝΕΡΩΜΕΝΗ, ΠΛΑΤΑΝΙ

Στα περίχωρα της πόλης της Κω, στο Πλατάνι, τα ερείπια της Παναγίας της Φανερωμένης παρά την οδόν Γκερμέ, έχουν ανακηρυχθεί σαν αρχαιολογικός χώρος σύμφωνα με τον Διαρκή Κατάλογο των Κηρυγμένων Αρχαιολογικών χώρων και Μνημείων της Ελλάδας.

Δεν είναι πολύ εύκολο να εντοπίσεις το εκκλησάκι, είναι χαμηλά στο Πλατάνι, περίπου στο ύψος του Εβραϊκού Νεκροταφείου. Ελάχιστοι το γνώριζαν, ακόμη και ανάμεσα στους κατοίκους της περιοχής. Τίποτα δεν σε προετοιμάζει για τις τεράστιες αντιθέσεις που θα δεις φτάνοντας εκεί.

Το κτίσμα που θα αντικρύσεις είναι μια πρόχειρη κατασκευή, με μια λαμαρίνα για σκεπή σ' ένα στενό αδιέξοδο δρομάκι. Σ' αυτό το σημείο, αναρωτιέσαι για ποιον ακριβώς λόγο η Παναγία Φανερωμένη είναι κηρυγμένος αρχαιολογικός χώρος.

Και μετά μπαίνεις μέσα και σου λύνονται όλες οι απορίες.

Στο εσωτερικό της εκκλησίας υπάρχουν πολλά αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη. Ξεχωρίζουν ένα κορινθιακό κιονόκρανο ανάποδα στηριγμένο σ' ένα κίονα από πωρόλιθο, ένας σπόνδυλος κίονα, κι ένας μαρμάρινος βωμός με επίστεψη (μάλλον από νεκροταφείο) και με επιγραφή Ευόδου του Ευόδου.

Και τα τρία αυτά σπουδαία αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη λειτουργούν ως "τραπεζάκια" αφού φέρουν τραπεζομάντηλα και βάζα με λουλούδια.

Στο ιερό, εκτός από την Αγία Τράπεζα που στηρίζεται σε αρχαίο κίονα, διακρίνεται ένα τοιχίο από τετράγωνους λίθους σε ημικύκλιο, πιθανόν το τόξο-αψίδα του Ιερού Βήματος.

Ακριβώς απέναντι από την κεντρική είσοδο, υπάρχει μια δεύτερη πόρτα που σε οδηγεί στον αρχαιολογικό χώρο, του οποίου η λιθοδομή σε συνδυασμό με όλα τα αρχιτεκτονικά μέλη που υπάρχουν εκεί οδηγούν στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για Παλαιοχριστιανική Βασιλική (περίπου 6ος αι. μ.Χ).

Σύμφωνα με τον Καρπάθιο, "εγγύς πόλεως Κω, μέσα στην ιδιοκτησία αγρού κάποιου Τούρκου, σε μικρό ύψωμα βρίσκονται τα ερείπια Ναϊδρίου της Παναγίας της Φανερωμένης. Σώζεται η Αγία Τράπεζα και η Ιερά Προσκομιδή. Τιμάται πολύ από τους Κώους και συχνά γίνονται λειτουργίες.

Έγιναν πολλές προσπάθειες για την ανέγερση του ναού που όμως προσέκρουσαν στην Αρχαιολογική Υπηρεσία". Η Παναγία Φανερωμένη ανήκει στην ενορία του Αγίου Αθανασίου Πλατανίου.

Ως σήμερα έχουν ανασκαφεί στο νησί 18 βασιλικές και οικισμοί σε τρεις περιοχές της υπαίθρου, ενώ έχουν εντοπισθεί τουλάχιστον άλλες 16 βασιλικές. Μία από τις εντοπισμένες ή πιθανές βασιλικές θεωρείται και η Παναγία Φανερωμένη στο χωριό Πλατάνι (Κερμετές), Laurenzi 1931, 619 (σύμφωνα με την Έρση Μπρούσκαρη).

Λογικά, στα τέσσερα ημισφαιρικά τρίγωνα-τόξα που υπάρχουν στηριζόταν το βαπτιστήριο.

Παραθέτω πληροφορίες που μοιράστηκε μαζί μου η Αρχαιολόγος Σοφία Ντιντιούμη μετά την ανάρτησή μου: "Το μνημείο δημοσιεύεται από την Έρση Μπρούσκαρη. Πρόκειται για ένα ρωμαϊκό τάφο που στην παλαιοχριστιανική περίοδο απέκτησε λατρευτική χρήση. Στην περίοδο της ιταλοκρατίας μαρτυρείται μια μικρή εκκλησία στο χώρο. Ο τάφος βρίσκεται στη νεκρόπολη που εκτείνεται εκτός των τειχών της αρχαίας πόλης, εκατέρωθεν της πομπικής οδού προς το Ασκληπιείο. Το μνημείο ανήκει σε μια ομάδα αρχαίων τάφων ή ηρώων που μετατρέπονται σε χώρους χριστιανικής λατρείας. Στην Κω υπάρχουν πέντε παραδείγματα: η Φανερωμένη, ο Άγ. Γεώργιος στο Κακό Πρινάρι, ο Τίμιος Σταυρός στο Χαρμύλειο στο Πυλί, ο Άγ. Ιωάννης Χωστός στη Μεσαριά και η Αγία Άκλαυτη στο Πυλί. Για όσους ενδιαφέρονται μπορούν να δουν τη δημοσίευση στη σελίδα της Έρσης Μπρούσκαρη στο academiaedu:https://independent.academia.edu/ErsiBrouskari"

Πηγή: "Εκκλησία Κω Δωδεκανήσου"-Τόμος Πρώτος, βιβλίον Δεύτερον, Αθήνα 1969-Εμμανουήλ Ι. Καρπάθιου (Μητροπολίτου Μεσημβρίας της επί Ευξείνω)
κείμενο: Σοφία Καραγιάννη με τη βοήθεια του αείμνηστου Μάνου Μαστρογιώργη
φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

Panagia Faneromeni, Platani

On the outskirts of the town of Kos, in Platani, the ruins of Panagia Faneromeni, along Germe Road, have been designated an archaeological site, according to the Permanent Register of Declared Archaeological Sites and Monuments of Greece.

The little chapel is not easy to locate. It lies low in Platani, roughly at the level of the Jewish Cemetery. Very few people knew of its existence, even among local residents. Nothing prepares you for the striking contrasts you encounter upon arriving there.

What you first see is a makeshift structure, with a sheet-metal roof, at the end of a narrow dead-end alley. At that point, one wonders why Panagia Faneromeni has been declared an archaeological site.

And then you step inside—and all questions are answered.

Inside the church there are numerous ancient architectural elements. Particularly notable are an inverted Corinthian capital resting on a porous stone column, a column drum, and a marble altar with crowning (probably from a cemetery), bearing the inscription Evodos, son of Evodos. All three important ancient elements function today as “small tables,” as they are covered with tablecloths and vases of flowers.

In the sanctuary, apart from the Holy Altar supported by an ancient column, there is a low wall of square stones arranged in a semicircle, probably the arch–apse of the sanctuary.

Directly opposite the main entrance there is a second door leading to the archaeological area. The masonry there, combined with the architectural remains, leads to the conclusion that this was a Early Christian basilica (approximately 6th century AD).

According to Karpathios,

“Near the town of Kos, within the property of a Turkish-owned field, on a small rise, lie the ruins of a small shrine of Panagia Faneromeni. The Holy Altar and the Prothesis survive. It is greatly venerated by the people of Kos, and services are often held.”

Many attempts were made to rebuild the church, but these were halted by the Archaeological Service. Panagia Faneromeni belongs to the parish of Saint Athanasios of Platani.

To date, 18 basilicas and settlements have been excavated on the island in three rural areas, while at least 16 more basilicas have been identified. One of the identified or probable basilicas is considered to be Panagia Faneromeni in the village of Platani (Kermetes) (Laurenzi 1931, p. 619), according to Ersi Brouskari.

It is likely that the baptistery was supported by the four hemispherical triangular arches that survive.

Below I quote information shared with me by archaeologist Sophia Dindioumi after my post:

“The monument has been published by Ersi Brouskari. It is a Roman tomb that acquired a cultic use during the Early Christian period. During the Italian occupation, a small church is attested at the site. The tomb lies within the necropolis that extends outside the walls of the ancient city, on both sides of the processional road leading to the Asklepieion. The monument belongs to a group of ancient tombs or hero shrines that were transformed into spaces of Christian worship. On Kos there are five such examples: Faneromeni, Saint George at Kako Prinari, Holy Cross at Charmyleio in Pyli, Saint John Chostos in Messaria, and Saint Aklavti in Pyli. Those interested may consult the publication on Ersi Brouskari’s page on academia.edu.”