Η επιστροφή του ψηφιδωτού στην Κω έχει την υπογραφή του Δαυΐδ Χατζηδαυΐδ

Η επιστροφή του ψηφιδωτού στην Κω έχει την υπογραφή του Δαυΐδ Χατζηδαυΐδ

Παρ' ότι η Κως υπήρξε στην αρχαιότητα ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της τέχνης του ψηφιδωτού στο Αιγαίο, στη Μεσόγειο αλλά και στον κόσμο, η παράδοση αυτή σταδιακά χάθηκε μέσα στους αιώνες. Τα σπουδαία ψηφιδωτά του νησιού έμειναν κυρίως ως μνήμες ενός ένδοξου παρελθόντος, ενώ πολλά από αυτά αποσπάστηκαν και μεταφέρθηκαν εκτός Κω, σε μουσεία, συλλογές και ιστορικά κτίρια άλλων τόπων. Έτσι, το νησί που κάποτε δημιούργησε μερικά από τα σημαντικότερα ψηφιδωτά της Μεσογείου, έμοιαζε για πολλά χρόνια να έχει απομακρυνθεί από τη δική του καλλιτεχνική κληρονομιά.

Κατά καιρούς εμφανίστηκαν άνθρωποι που ασχολήθηκαν με το ψηφιδωτό, ανάμεσά τους και ο Νίκος Μίγκλης, ο οποίος έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διάδοση και τη διδασκαλία της τέχνης στο νησί. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, ο Δαυΐδ Χατζηδαυΐδ  είναι εκείνος που κατάφερε όχι μόνο να επαναφέρει το ψηφιδωτό στην καθημερινότητα της Κω, αλλά ουσιαστικά να το εδραιώσει ξανά ως ζωντανή μορφή τέχνης. Μέσα από τα έργα του, τα δημόσια ψηφιδωτά, τις εκθέσεις, το εργαστήριο ψηφιδωτού και τα δωρεάν μαθήματα για ενήλικες και παιδιά, δημιούργησε έναν νέο κύκλο ανθρώπων που γνωρίζουν, αγαπούν και ασχολούνται με αυτή την απαιτητική αρχαία τέχνη.

από την Έκθεση στο Χάνι το 2021

Έργο του αείμνηστου Νίκου Μίγκλη

Και ίσως αυτό να είναι το πιο σημαντικό: ότι μια τέχνη που για αιώνες έμοιαζε ξεχασμένη στην ίδια τη γενέτειρά της, επέστρεψε ξανά στην Κω — και αυτή τη φορά δείχνει πως ήρθε για να μείνει.

Ο Δαυΐδ Χατζηδαυΐδ δεν αντιμετωπίζει το ψηφιδωτό ως μια απλή εικαστική δραστηριότητα. Για εκείνον, κάθε έργο αποτελεί μια πράξη μνήμης. Έναν τρόπο να μείνει κάτι ζωντανό μέσα στον χρόνο και στην καθημερινότητα των ανθρώπων της Κω. Είτε πρόκειται για ιστορικά γεγονότα, είτε για πρόσωπα, είτε για συλλογικά βιώματα, ο ίδιος θέλει τα έργα του να λειτουργούν ως σημεία μνήμης/ανάμνησης μέσα στον δημόσιο χώρο, όπως για παράδειγμα, τα ακόλουθα έργα:

1) Ηρώο στο Κοκκινόνερο, Βουρίννα που στήθηκε στην μνήμη των Θεόκριτου Κώστογλου, Ανεζούλας Πατάκου – Τρουμούχη και Σταματίας Περή

2) Μνημείο στη Λάμπη στην μνήμη των τριών Ελλήνων αξιωματικών του Πολεμικού Ναυτικού (Χριστόδουλο Καραθανάση, Παναγιώτη Βλαχάκο και Έκτορα Γιαλοψό) που έπεσαν ηρωικά κατά την κρίση των Ιμίων

3) Μνημείο στον Άγιο Γεώργιο της Αλικαρνασού για τη Μικρασιατική Καταστροφή (1922)

4) Ψηφιδωτό για τους Εβραίους της Κω, στα Δικαστήρια.

Παρ' όλο που ασχολείται μόλις την τελευταία δεκαετία με την τέχνη του ψηφιδωτού, η ανάγκη της δημιουργικής έκφρασης υπήρχε ανέκαθεν μέσα του. Πριν ακόμη γνωρίσει το ψηφιδωτό, δημιουργούσε κατασκευές με κοχύλια, άμμο και θαλασσόξυλα, χωρίς όμως να έχει δώσει συγκεκριμένη μορφή ή ταυτότητα σε αυτή την εσωτερική ανάγκη. Το 2016 παρακολούθησε σεμινάρια ψηφιδωτού, στο Κ.Ε.Κ Γεννηματάς με δάσκαλο τον αείμνηστο Νίκο Μίγκλη, έναν άνθρωπο που, όπως ο ίδιος παραδέχεται, τον επηρέασε βαθιά και καθόρισε την πορεία του. Η σχέση δασκάλου και μαθητή αποτυπώθηκε και στην πρώτη έκθεση ψηφιδωτού που πραγματοποιήθηκε το 2021 στο Χάνι, όπου συμμετείχαν μαζί. Επιρροή δέχτηκε και από το Ημερολόγιο του 2012 του 1ου ΓΕΛ Κω "Ψηφιδωτά της Κω" σε επιμέλεια Αλέκου Μαρκόγλου.

Από τότε, ο Δαυΐδ Χατζηδαυΐδ αφιερώθηκε όλο και περισσότερο στην αρχαία ελληνική τέχνη του ψηφιδωτού, μια απαιτητική και ιδιαίτερα δύσκολη μορφή τέχνης που απαιτεί υπομονή, ακρίβεια και αφοσίωση. Όπως λέει ο ίδιος, το ψηφιδωτό τού προσφέρει ισορροπία. Και ίσως αυτή η εσωτερική ισορροπία να είναι που τον οδηγεί αδιάκοπα στη δημιουργία. Τα έργα του πλέον βρίσκονται διάσπαρτα σε ολόκληρο το νησί, σε εκκλησίες, δημόσιους χώρους και σημεία ιστορικής αναφοράς, σε τέτοιο βαθμό ώστε ακόμη και ο ίδιος αδυνατεί να υπολογίσει πόσα είναι συνολικά.

Το 2024 πραγματοποιήθηκε δεύτερη έκθεση έργων στη Χάβρα, την πρώην εβραϊκή συναγωγή της Κω, ενώ παράλληλα συνεχίζεται η λειτουργία του εργαστηρίου ψηφιδωτού υπό τη σκέπη της Ιεράς Μητρόπολης Κώου και Νισύρου και του Μητροπολίτη μας κ.κ. Ναθαναήλ. Τα μαθήματα πραγματοποιούνται στον Άγιο Ελευθέριο δύο φορές την εβδομάδα και προσφέρονται δωρεάν, με στόχο τη διάδοση της τέχνης του ψηφιδωτού. Παράλληλα διοργανώνονται εκπαιδευτικά εργαστήρια για παιδιά, όπως αυτά που πραγματοποιούνται στο 6ο Δημοτικό Σχολείο, δείχνοντας πως η διάσωση της τέχνης αυτής περνά και μέσα από τη νέα γενιά.

5) Ψηφιδωτό του Αγίου Ελευθερίου στον ομώνυμο ναό

Για τον Δαυΐδ Χατζηδαυΐδ, το ψηφιδωτό δεν είναι απλώς τέχνη. Είναι μνήμη, προσφορά, ιστορία και προσωπική ανάγκη μαζί.

6) Αγία Κλαυδία

7) Οσία Μελώ

8) Άγιος Αντώνιος-Πολιτιστικό Κέντρο Πυλίου

Η σχέση της Κω με το ψηφιδωτό είναι βαθιά και ιστορική. Το νησί φιλοξένησε μερικά από τα σημαντικότερα ψηφιδωτά του ελληνικού χώρου, ανάμεσά τους και την περίφημη Αρπαγή της Ευρώπης, ένα από τα πιο γνωστά αρχαία ψηφιδωτά παγκοσμίως. Παράλληλα, 27 σημαντικά ψηφιδωτά της Κω βρίσκονται σήμερα στο Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου. Αυτή ακριβώς η ιστορική σύνδεση στάθηκε η αφορμή για το επόμενο μεγάλο εγχείρημα του καλλιτέχνη: την αναδημιουργία και των 27 ψηφιδωτών, ώστε να τοποθετηθούν στο πάρκο της Αγίας Παρασκευής, επαναφέροντας συμβολικά ένα σημαντικό κομμάτι της πολιτιστικής μνήμης πίσω στον τόπο του. Τέσσερα από τα 27 ψηφιδωτά είναι ήδη έτοιμα, και το πέμπτο ετοιμάζεται, έτσι ώστε τα πέντε πρώτα να εγκαινιάσουν αυτό το καλοκαίρι το Πάρκο Ψηφιδωτών της Ιεράς Μητρόπολης Κώου και Νισύρου και που θα φέρει το όνομα "Νίκος Μίγκλης".

Με σειρά ολοκλήρωσης από το παλαιότερο στο πιο πρόσφατο, τα πέντε ψηφιδωτά είναι τα εξής:

1. "Ιππόκαμπος και Νύμφη", δεύτερο μισό 3ου μ.Χ αι. 1,13 Χ 1,11 μ.

2. "Κυνήγι λεοπάρδαλης", δεύτερο μισό 3ου μ.Χ αι. 3,14 Χ 1,53 μ.

3. "Κεφαλή Μέδουσας", τέλος 3ου μ.Χ αι. 1,82 Χ 1,80 μ.

4. "Νεαρός κυνηγός και πουλιά",  δεύτερο μισό 3ου μ.Χ αι. 

5. "Λεπτομέρεια από παλαιοχριστιανικό ψηφιδωτό δάπεδο", 5ος μ.Χ. αι.

Περνώντας αρκετές ώρες μαζί με τον Δαυΐδ, τόσο στο προσωπικό του εργαστήριο που στεγάζεται στη μεταφορική επιχείρηση στο Πλατάνι, όσο και στο εργαστήριο ψηφιδωτού στον Άγιο Ελευθέριο, γίνεται εύκολα αντιληπτό πως πρόκειται για έναν άνθρωπο με αληθινό πάθος και ξεκάθαρο όραμα για αυτό που κάνει. Το ψηφιδωτό για εκείνον δεν είναι χόμπι ούτε περιστασιακή ενασχόληση· είναι τρόπος έκφρασης, καθημερινή ανάγκη και διαρκής δημιουργία. Έμπνευσή του τα πάντα· η αρχαιότητα, η ποίηση, η αγάπη, οι συμπτώσεις.

Το γραφείο του γεμάτο αναμνηστικά, βραβεία, τιμητικές πλακέτες, ακόμη και προσωπική επιστολή από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, για τη συνολική προσφορά του στο ψηφιδωτό.

Ίσως γι’ αυτό έφτασα κάποια στιγμή να τον συγκρίνω με τον Banksy. Όχι φυσικά λόγω τεχνοτροπίας, αλλά εξαιτίας αυτής της αίσθησης που έχει πλέον δημιουργηθεί στην Κω: κάθε τόσο, σε μια γωνιά της πόλης, σε έναν τοίχο, σε μια εκκλησία ή σε έναν δημόσιο χώρο, εμφανίζεται ακόμη ένα νέο ψηφιδωτό. Τα έργα του έχουν πολλαπλασιαστεί σε μεγάλο βαθμό, σε μικρό χρονικό διάστημα. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ιδιαίτερο στοιχείο της παρουσίας του: ότι χωρίς θόρυβο και χωρίς επιδίωξη προβολής, έχει καταφέρει να γεμίσει την Κω με μικρές ψηφιδωτές μνήμες.

Οι παρακάτω πληροφορίες είναι απόσπασμα από το έντυπο που κυκλοφόρησε για την προώθηση της έκθεσης Ψηφιδωτών στην Πρώην Εβραϊκή Συναγωγή της Κω (Χάβρα, Εγκαίνια: 15/9/24)

Το ψηφιδωτό (αλλιώς ψηφοθέτημα) είναι σχέδιο ή παράσταση για τη διακόσμηση δαπέδου, τοίχου ή οροφής. Η παράσταση σχηματίζεται από τη συναρμολόγηση και συγκόλληση μικρών ποικιλόχρωμων κύβων (ψηφίδων) από μάρμαρο, πέτρα, σμάλτο, υαλόμαζα, πολύτιμο μέταλλο ή ψημένο πηλό. Τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιούνται ψηφίδες από συνθετικό υλικό προς διευκόλυνση των τεχνιτών και επίτευξη μεγαλύτερης πολυχρωμίας στα δημιουργήματα.

Οι προσπάθειες αυτές πήραν σάρκα και οστά την 27 Αυγούστου 2021, οπότε και πραγματοποιήθηκε η πρώτη έκθεση ψηφιδωτού, με έργα των Δαυΐδ Χατζηδαυΐδ και Νίκου Μίγκλη, στον χώρο του Ιστορικού-Λαογραφικού Μουσείου Κω-Χάνι. Τα εγκαίνια της έκθεσης έγιναν με την υποστήριξη του ΔΟΠΑΒΣ (Δημοτικός Οργανισμός Πολιτισμού Αθλητισμού & Βρεφονηπιακών Σταθμών Κω) στο πλαίσιο των εκδηλώσεων «Ιπποκράτεια 2021». 

Υπό την αιγίδα της Ιεράς Μητροπόλεως Κώου και Νισύρου και με τη συνεργασία της Αστικής Εταιρείας «Ιπποκράτης» (ως το 2025) και χρηματοδότηση από τη Μεταφορική Εταιρεία Χατζηδαυΐδ, οργανώθηκε και λειτουργεί από τις 23 Νοεμβρίου 2021 το Εργαστήριο Ψηφιδωτών Κω της Ιεράς Μητροπόλεως, με Υπεύθυνο και Δάσκαλο τον κ. Δαυΐδ Χατζηδαυΐδ, στον χώρο του πρόναου του Ιερού Παρεκκλησίου Αγίου Ελευθερίου Παραδεισίου της Ενορίας Αγίων Πάντων πόλεως Κω και αριθμεί περισσότερους από 70 μαθητές, οι οποίοι προσέρχονται επιμελώς στα μαθήματα και ο αριθμός των οποίων αυξάνεται καθώς προσελκύονται διαρκώς καινούργιοι.

"Η ράβδος του Ασκληπιού", έργο του μαθητή του Εργαστηρίου Ψηφιδωτού, Trevor Parker

Στο Εργαστήριο διδάσκεται η αρχαία ελληνική τεχνική τού ψηφιδωτού με τη χρήση φυσικών υλικών (μάρμαρο-κουρασάνι), με την οποία φτιάχτηκαν κατά την αρχαιότητα τα ψηφιδωτά τής Κω και σκοπός είναι η εκ νέου γνωριμία με αυτήν την παραδοσιακή τέχνη και η κατάκτησή της ως μίας σύγχρονης πολιτιστικής και καλλιτεχνικής έκφρασης.

Έργα μαθητών του Εργαστηρίου Ψηφιδωτού

Τα μαθήματα παραδίδονται υπό την εποπτεία του δασκάλου Δαυΐδ Χατζηδαυΐδ, τρεις φορές την εβδομάδα, από δύο ώρες στον πρόναο του Ιερού Εξωκκλησίου Αγίου Ελευθερίου στο Παραδείσι της Κω (βρίσκεται επί της οδού Ελλήνων Ολυμπιονικών), χώρος που έχει παραχωρηθεί από την Ιερά Μητρόπολη Κώου και Νισύρου για αυτόν ακριβώς τον σκοπό.

9) το τεράστιο ψηφιδωτό με το νησί της Κω, μπροστά από τη Μητρόπολη

10) το τεράστιο ψηφιδωτό στο λιμάνι της Κω, που φιλοξενεί την άγκυρα

Όραμα του εργαστηρίου ψηφιδωτών Ιεράς Μητροπόλεως Κώου & Νισύρου είναι η δημιουργία έργων παραδοσιακής τοπικής τεχνοτροπίας και μέσω της έκθεσής τους, είτε σε δημόσιους είτε σε ιδιωτικούς χώρους, ο εξωραϊσμός της Κω, έτσι ώστε το ψηφιδωτό να ενταχθεί ξανά και να λάβει την αρμόζουσα για αυτό θέση, μεταξύ των ιδιαιτέρων τοπικών χαρακτηριστικών της Κω.

Κείμενο, Φωτογραφίες:  Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

THE RETURN OF MOSAIC ART TO KOS BEARS THE SIGNATURE OF DAVID CHATZIDAVID

Although Kos was once one of the most important centers of mosaic art in the Aegean, the Mediterranean, and even the world, this tradition gradually faded through the centuries. The island’s remarkable mosaics remained mostly as memories of a glorious past, while many of them were removed and transferred outside Kos, ending up in museums, collections, and historic buildings elsewhere. Thus, the island that once created some of the most important mosaics in the Mediterranean seemed, for many years, to have drifted away from its own artistic heritage.

From time to time, individuals appeared who worked with mosaics, among them Nikos Migklis, who played a decisive role in spreading and teaching the art on the island. However, in recent years, David Chatzidavid is the one who managed not only to bring mosaics back into the everyday life of Kos, but essentially to re-establish them as a living form of art. Through his works, public mosaics, exhibitions, mosaic workshop, and free lessons for adults and children, he created a new circle of people who know, appreciate, and practice this demanding ancient art.

From the Exhibition at Chani, 2021

Work by the late Nikos Migklis

And perhaps this is the most important thing of all: that an art form which for centuries seemed forgotten in its own birthplace has now returned to Kos — and this time, it appears to be here to stay.

David Chatzidavid does not see mosaic art as a simple artistic activity. For him, every work is an act of memory — a way for something to remain alive through time and within the daily life of the people of Kos. Whether referring to historical events, people, or collective experiences, he wants his works to function as points of remembrance within public spaces, such as the following:

1. The memorial at Kokkinonero, Vourinna, dedicated to the memory of Theokritos Kostoglou, Anezoula Patakou–Troumouchi, and Stamatia Peri.
2. The memorial in Lampi dedicated to the three Greek Naval officers — Christodoulos Karathanasis, Panagiotis Vlachakos, and Hector Yalopsos — who heroically fell during the Imia crisis.
3. The memorial at Agios Georgios in Halicarnassus commemorating the Asia Minor Catastrophe of 1922.
4. The mosaic dedicated to the Jews of Kos, located at the Courthouse.

Although he has only been involved with mosaic art during the past decade, the need for creative expression had always existed within him. Even before discovering mosaics, he created works using shells, sand, and driftwood, without yet giving this inner need a specific artistic identity. In 2016, he attended mosaic seminars at the Gennimatas Vocational Training Center under the guidance of the late Nikos Migklis, a man who, as he himself admits, deeply influenced and shaped his path. The relationship between teacher and student was reflected in the first mosaic exhibition held in 2021 at Chani, where they both participated together.

Since then, David Chatzidavid has devoted himself increasingly to the ancient Greek art of mosaics — a demanding and particularly difficult art form requiring patience, precision, and dedication. As he himself says, mosaics give him balance. And perhaps it is this inner balance that continuously drives him to create. His works are now scattered all over the island, in churches, public spaces, and historical landmarks, to such an extent that even he himself can no longer calculate how many there are in total.

In 2024, a second exhibition of works took place at Havra, the former Jewish Synagogue of Kos, while at the same time the Mosaic Workshop continues to operate under the auspices of the Holy Metropolis of Kos and Nisyros and Metropolitan Nathanael. The classes are held at Agios Eleftherios twice a week and are offered free of charge, with the aim of spreading the art of mosaics. Educational workshops for children are also organized, such as those held at the 6th Primary School, showing that the preservation of this art also passes through the younger generation.

Mosaic of Saint Eleftherios at the church dedicated to him.

For David Chatzidavid, mosaic art is not simply art. It is memory, offering, history, and personal necessity all together.

Saint Claudia
Saint Melo
Saint Anthony – Cultural Center of Pyli

The relationship between Kos and mosaic art is deep and historical. The island hosted some of the most important mosaics in the Greek world, among them the famous Abduction of Europa, one of the best-known ancient mosaics worldwide. At the same time, 27 important mosaics from Kos are today housed in the Palace of the Grand Master. This very historical connection became the inspiration for the artist’s next major undertaking: the recreation of all 27 mosaics so that they may be placed in the park of Agia Paraskevi, symbolically bringing an important part of the island’s cultural memory back to its birthplace.

Four of the 27 mosaics are already completed, and the fifth is currently in progress, so that the first five will inaugurate this summer the Mosaic Park of the Holy Metropolis of Kos and Nisyros, which will bear the name “Nikos Migklis.”

In order of completion, from oldest to most recent, the five mosaics are:

1. Hippocamp and Nymph, second half of the 3rd century AD, 1.13 × 1.11 m
2. Leopard Hunt, second half of the 3rd century AD, 3.14 × 1.53 m
3. Head of Medusa, late 3rd century AD, 1.82 × 1.80 m
4. Young Hunter and Birds, second half of the 3rd century AD
5. Detail from an Early Christian Mosaic Floor, 5th century AD

After spending many hours together with David, both in his personal workshop located at the transport company premises in Platani and in the mosaic workshop at Agios Eleftherios, it becomes immediately clear that he is a man with genuine passion and a clear vision for what he does. For him, mosaics are neither a hobby nor an occasional occupation; they are a means of expression, a daily necessity, and continuous creation. Everything inspires him: antiquity, poetry, love, coincidences.

His office is full of souvenirs, awards, honorary plaques, and even a personal letter from Bartholomew I of Constantinople recognizing his overall contribution to mosaic art.

Perhaps that is why, at one point, I found myself comparing him to Banksy. Not, of course, because of artistic style, but because of the feeling that now exists in Kos: every so often, in a corner of the city, on a wall, in a church, or in a public space, yet another new mosaic appears. His works have multiplied greatly within a short period of time. And perhaps this is the most remarkable aspect of his presence: that without noise and without seeking publicity, he has managed to fill Kos with small mosaic memories.

The following information comes from the booklet published for the promotion of the Mosaic Exhibition at the Former Jewish Synagogue of Kos (Havra, Opening: 15/9/24).

A mosaic is a design or representation used to decorate floors, walls, or ceilings. The image is formed through the assembly and adhesion of small multicolored cubes (tesserae) made of marble, stone, enamel, glass paste, precious metal, or fired clay. In recent years, synthetic tesserae have also been used to facilitate the work of artisans and achieve greater color variety.

These efforts took shape on August 27, 2021, when the first mosaic exhibition was held at the Historical and Folklore Museum of Kos — Chani — featuring works by David Chatzidavid and Nikos Migklis. The exhibition opening took place with the support of DOPAVS (Municipal Organization of Culture, Sports & Nursery Schools of Kos) within the framework of the “Hippocrateia 2021” events. Support also came through the embrace of the vision of the workshop director, David Chatzidavid, by Metropolitan Nathanael of Kos and Nisyros and Dr. Dimitrios Geroukalis, Psychiatrist-Neurologist and scientific director of the Civil Company “Hippocrates” Center for Prevention of Addictions and Promotion of Psychosocial Health.

Under the auspices of the Holy Metropolis of Kos and Nisyros and in collaboration with the Civil Company “Hippocrates,” the Mosaic Workshop of Kos of the Holy Metropolis was organized and has been operating since November 23, 2021, with David Chatzidavid serving as Director and Teacher. The workshop takes place in the narthex of the Chapel of Saint Eleftherios in Paradeisi, part of the Parish of All Saints in Kos Town, and now counts more than 70 students who attend diligently, while new participants continue to join constantly.

“The Rod of Asclepius,” work by Trevor Parker, student of the Mosaic Workshop

The workshop teaches the ancient Greek mosaic technique using natural materials (marble and kourasani mortar), the same method with which the ancient mosaics of Kos were created. Its purpose is to reintroduce this traditional art and establish it as a modern cultural and artistic expression.

Works by students of the Mosaic Workshop

Lessons are delivered under the supervision of teacher David Chatzidavid three times a week, for two hours each session, in the narthex of the Chapel of Saint Eleftherios in Paradeisi of Kos (located on Ellinon Olympionikon Street), a space granted by the Holy Metropolis of Kos and Nisyros specifically for this purpose.

The enormous mosaic depicting the island of Kos, located in front of the Metropolis.

A major supporter of the entire effort was the Civil Company “Hippocrates,” through the program The Future of the Past. Its purpose, as already mentioned, is the revival of this important traditional art, its reintegration into the contemporary cultural life of the island, the recovery of the Greek way of life, and the safeguarding of the future of this blessed place.

The enormous mosaic at the harbor of Kos, which hosts the anchor monument.

The Workshop aims, on the one hand, at the uninterrupted continuation of its operation, considering that beyond the unpaid service of its teacher, its operational expenses and needs are covered by the Holy Metropolis of Kos and Nisyros, and during the first years also by the Civil Company “Hippocrates.” On the other hand, it aims at preserving the art itself and creating new artisans capable of carrying it forward.

The vision of the Mosaic Workshop of the Holy Metropolis of Kos and Nisyros is the creation of works in traditional local style and, through their placement in public and private spaces, the beautification of Kos, so that mosaic art may once again take its rightful place among the island’s distinctive cultural characteristics.

ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ (ΕΝΟΡΙΑΚΟΣ ΝΑΟΣ)

ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ (ΕΝΟΡΙΑΚΟΣ ΝΑΟΣ)

• Ο Ναός: 

Ο Ιερός Ναός της Αγίας Παρασκευής είναι ο παλαιότερος από τους τρεις ενοριακούς ναούς της πόλης της Κω. Βρίσκεται στο κέντρο της πόλης, στη συνοικία που κάποτε ονομαζόταν "συνοικία της Άσπας" (Περιοχή Χαλουβαζιά).

Η πρώτη αναφορά στην Αγία Παρασκευή στη συνοικία Άσπα γίνεται το 1693 στον Κώδικα Α' Αρχείου Δουλείας. Σύμφωνα με μαρτυρίες, ως το 1721 ο Ναός της Αγίας Παρασκευής ήταν τουλάχιστον κατά το ήμισυ ιδιωτικός και από το 1721 περνάει εξ' ολοκλήρου στην κοινότητα της Κω.

Από το 1763 εμφανίζεται ως ενορία και ως ο οικονομικά ευρωστότερος ενοριακός Ναός της πόλης της Κω. Γύρω στο 1800, ο Ναός είχε στην ιδιοκτησία του 21 σπίτια, καθώς η αγοραπωλησία μικρών σπιτιών μεταξύ πολιτών και ενοριακού ναού ήταν σύνηθες φαινόμενο. Μάλιστα, το 1825 φαίνεται πως η Μαρία, σύζυγος Νικολή πούλησε το σπίτι της στην Άσπα στο μέρος του "πεΐς σοκάκι" (οδός της εποχής) μέσα της εκκλησίας της Αγίας Παρασκευής για εκατόν είκοσι γρόσια και πήρε τα άσπρα από την εκκλησία(;).

Στο δάπεδο του παλιού αυτού ναού της Αγίας Παρασκευής υπήρχε πάνω σε άσπρη πέτρα επιγραφή ρωμαϊκών χρόνων "Η Γερουσία (Κώων) ετίμησε Γάιον Ουαλέρτιον Ουλπιανόν ανδριάντος....".

Το 1915 και το 1918 ιδρύθηκαν στην Αμερική δύο σύλλογοι, ο ένας με το όνομα "Ελπίς" και ο άλλος με το όνομα "Αγία Παρασκευή" με σκοπό την ανέγερση νέου ναού στην Κω. Όταν ζητήθηκε να σταλεί το ποσό που είχε συλλεχθεί, η απάντηση ήταν ότι αυτό δε γινόταν, καθώς σύμφωνα με τους όρους, για να αρχίσει η αποστολή των χρημάτων, τα οποία ήταν κατατεθειμένα από έρανο στην τράπεζα, έπρεπε πρώτα "να πέσει κάτω η εκκλησία". Τα χρήματα άγγιζαν το ποσό των διακοσίων χιλιάδων φράγκων.

η Αγία Παρασκευή στις 23/7/1967, ημέρα του γάμου των γονιών μου, τραβηγμένη από τον πατέρα μου (από το προσωπικό μου αρχείο)

η Αγία Παρασκευή σήμερα

Το 1927 διορίστηκε επιτροπή με σκοπό την ανέγερση του ναού και ανέθεσε την εκπόνηση του σχεδίου για την εκ βάθρων ανοικοδόμηση στην ιταλική τεχνική εταιρεία ¨Καστέλλι". Τα σχέδια του νέου ναού έγιναν στη Ρώμη από τον αρχιτέκτονα μηχανικό και ειδικό βυζαντινολόγο Ορσίνι. Το 1928 χορηγήθηκε κυβερνητική άδεια για την ανοικοδόμηση και η θεμελίωση πραγματοποιήθηκε στις 8 Μαρτίου 1931 με αγιασμό από τον Αρχιμ. Φιλήμονα με την παρουσία πλήθους πιστών.

η πρόσβαση στην Αγία Παρασκευή από την οδό Ηρακλέους

Το 1931 σταμάτησαν οι εργασίες ελλείψει χρημάτων. Ο Αχιλλέας Μουζάκης εγγυήθηκε προς την τράπεζα της Σικελίας και δόθηκε δάνειο. Στις 18 Δεκεμβρίου 1932 ο Ναός τελείωσε και τελέσθηκε η πρώτη Θεία Λειτουργία. Αξίζει να σημειωθεί ότι στον καταστροφικό σεισμό της 21ης Απριλίου 1933, η εκκλησία ήταν μόλις τεσσάρων μηνών κι έτσι, αν και την ώρα του σεισμού είχε λειτουργία, δεν υπέστη καμία απολύτως ζημιά, ούτε κινδύνευσε κανείς από τους πιστούς, ενώ όλη η γύρω περιοχή της Άσπας κατεστράφη ολοσχερώς.

η πίσω πλευρά της εκκλησίας τραβηγμένη χειμώνα και φθινόπωρο

Η έρευνα που έκανα δείχνει ότι ο παλιός Ναός κάνει την εμφάνισή του το 1693 μέχρι την εκ βάθρων ανοικοδόμησή του το 1928. Ο όρος να σταλούν τα χρήματα από την Αμερική, μόνο στην εκ βάθρων ανοικοδόμηση και "εις την αυτήν θέσιν όπου κείται σήμερον", δημιουργεί σίγουρα την απορία σε τι κατάσταση ήταν ο παλιός Ναός, για ποιο λόγο, γιατί δεν επιδιορθωνόταν, γιατί υπήρχε το "βέτο" να χτιστεί από την αρχή και πότε γκρεμίστηκε (δεν μπόρεσα να βρω πουθενά ότι γκρεμίστηκε).

Αντίθετα, με μπέρδεψε λίγο κι ο Ζαρράφτης, ο οποίος αναφερόμενος στο Τζαμί Defterdar, το οποίο χτίστηκε το 1786, υποστήριξε ότι το τζαμί αυτό "ην ίδρυμα πλούσιον κ' εποχής προγενεστέρας των καταχτητών ημών Τούρκων, κ επιβεβαιοί πως την παράδοσιν, ότ' ήν Χριστιανικός Ναός, μάλιστα επ' ονόματι Αγίας Παρασκευής".

η αρχαία κολώνα με το κορινθιακό κιονόκρανο που δέσποζε στο πίσω μέρος του ναού

Πάντως, είναι λογικό από τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα, είτε λόγω αυξημένης σεισμικότητας, είτε λόγω πλημμελούς συντήρησης ο παλαιός Ναός να κατέστη ακατάλληλος για χρήση. Άλλωστε φαίνεται πως οι ενορίτες της συνοικίας της Άσπας για κάποιο διάστημα εκκλησιάζονταν στην Παναγία του Φόρου, η οποία βρισκόταν κοντά και σήμερα έχει καταστραφεί.

Το 1938, με δωρεά του Δημάρχου Γεωργίου Ιππ. Ιωαννίδη, κατασκευάστηκε κατά το ήμισυ ο αρχιερατικός θρόνος από μάρμαρο και αποπερατώθηκε το 1959 από τη σύζυγό του. Το 1946 άρχισε η δαπανηρή κατασκευή του μαρμάρινου τέμπλου για να αντικαταστήσει το ξύλινο που είχε αρχικά κατασκευαστεί. Και το τέμπλο και ο αρχιερατικός θρόνος ανατέθηκαν στον Καλύμνιο γλύπτη Μ. Τηλιακό με την προϋπόθεση να χρησιμοποιήσει κωακό μάρμαρο.

Οι εικόνες του τέμπλου, κατασκευασμένες σε αναγεννησιακή τέχνη, είναι έργα του Καλύμνιου αγιογράφου Αντ. Καραφυλλάκη. Η αγιογράφηση του ναού ολοκληρώθηκε το 1985 από τους αγιογράφους Σταμάτιο Ζέγιαννη, Νικ. Βλαχογιάννη και Βίκτωρα Στούπκα. Τέλος, τον άμβωνα κατασκεύασε ο επίσης Καλύμνιος Μικές Γαβαλάς.

φωτογραφίες από το εσωτερικό του ναού μετά το σεισμό της 21ης Ιουλίου 2017

Τα εγκαίνια του ναού έγιναν από το Μητροπολίτη Εμμανουήλ στις 6 Μαΐου 1951. Το κωδωνοστάσιο ολοκληρώθηκε στις αρχές του 1967. Είναι το ψηλότερο στην Κω κι έχει τρεις καμπάνες.

Ο Ναός είναι τρίκλιτη βασιλική βυζαντινού ρυθμού με τρούλο. Το δεξιό κλίτος είναι αφιερωμένο στον τοπικό Άγιο Νεομάρτυρα Ιωάννη τον Ναύκληρο και το αριστερό στην Οσία Ξένη.

Στο κτίριο απέναντι από το Ναό, στο οποίο παλαιότερα λειτουργούσε η Θυμανάκειος Σχολή, όπως λεγόταν, το Μικτό Γραμματοδιδασκαλείο υπάρχει αίθουσα εκδηλώσεων. Στο Ναό φυλάσσεται τεμάχιο λειψάνου της Αγίας, το οποίο προσφέρεται προς προσκύνηση και αγιασμό των πιστών την 26η Ιουλίου, ημέρα κατά την οποία τιμάται από την Εκκλησία η μνήμη της.

το δρομάκι που οδηγεί στην Αγία Παρασκευή από την Ελευθερίου Βενιζέλου

αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη που βρίσκονται εντοιχισμένα ή στον αύλειο χώρο

λεπτομέρειες από το βοτσαλωτό δάπεδο του αύλειου χώρου της εκκλησίας

• Το Προσκυνητάρι της Αγίας Παρασκευής 

Βρίσκεται στην αρχή της οδού Ιπποκράτους, ακριβώς μπροστά από τον Άγιο Κωνσταντίνο και επέζησε του σεισμού (και του 1933 και του 2017) και των κατεδαφίσεων των Ιταλών, Στην τοιχοποιΐα του έχουν ενσωματωθεί παλαιοχριστιανικά μέλη. Το καντηλάκι μέσα στο προσκυνητάρι καίει πάντοτε.

• Οικία του Ασκληπιού (3ος αι. μ.Χ.)

Καταλαμβάνει την πλατεία Αγίας Παρασκευής μέχρι την οδό Ελευθερίου Βενιζέλου, βρίσκεται δηλαδή στη συνοικία της Άσπας, εκεί όπου κατοικούσαν οι Έλληνες χριστιανοί πριν από το σεισμό του 1933. Ανασκάφτηκε από τους Ιταλούς. Ήταν μια πολυτελής έπαυλη, η οποία χτίστηκε πάνω στα ερείπια ενός προγενέστερου κτιρίου της ελληνιστικής περιόδου.

Σε ένα από τα δωμάτιά της, προφανώς δωμάτιο υποδοχής με ιδιωτικό χαρακτήρα (cubiculum), βρέθηκε το γνωστό ψηφιδωτό της άφιξης του Ασκληπιού στην Κω (α' μισό του 3ου αι μ.Χ.) που εκτίθεται στο αίθριο του Αρχαιολογικού Μουσείου Κω.

Η οικία ονομάστηκε έτσι από το ψηφιδωτό αυτό. Τμήμα της είναι ορατό σήμερα μέσα στα παρτέρια του Δήμου και μάλιστα σε ένα σημείο σώζεται αψίδα που ίσως ανήκει σε Νυμφαίο.

•  Ο σεισμός της 21ης Ιουλίου 2017

Ό,τι δεν έκανε ο σεισμός του 1933, το έκανε ο καταστροφικός-για πολλά μνημεία της Κω- σεισμός του 2017. Ο Ναός υπέστη τεράστιες ζημιές οι οποίες δεν έχουν επιδιορθωθεί ένα χρόνο μετά. Μάλιστα, ο Ναός παρέμεινε κλειστός για έναν ολόκληρο χρόνο και λειτούργησε πρώτη φορά παραμονή του εορτασμού της Αγίας Παρασκευής 25/7/2018. Οι πιστοί εισήλθαν στο Ναό με δική τους ευθύνη.

*Update: Ολοκληρώθηκε η αποκατάσταση του Ιερού Καθεδρικού Ναού της Αγίας Παρασκευής και αποδόθηκε στην τοπική κοινωνία, έξι χρόνια μετά τον φονικό σεισμό της 21ης Ιουλίου του 2017, την 1η Απριλίου του 2023, κι έκτοτε ο ναός βρίσκεται σε κανονική λειτουργία.

Πηγή: "Εκκλησία Κω Δωδεκανήσου"-Τόμος Πρώτος, βιβλίον Δεύτερον, Αθήνα 1969-Εμμανουήλ Ι. Καρπάθιου (Μητροπολίτου Μεσημβρίας της επί Ευξείνω) (Τόμος Α'-βιβλίο Β'- σ.42-48)

Ιερά Μητρόπολις Κώου και Νισύρου Παρελθόν και παρόν-Ανδρέα Ιωσήφ Χατζημιχαήλ (χορηγός εκδόσεως Δήμος Κω, 2016)

Ιστορία της Νήσου Κω-Β. Χατζηβασιλείου

Το κειμενάκι για την "Οικία του Ασκληπιού" είναι από αντιγραφή από "Κως. Οδοιπορικό στα Μνημεία και τις Αρχαιότητες της πόλης" της Αρχαιολόγου Βασιλικής Χριστοπούλου-Κωακά (Πνευματικός Όμιλος Κώων ¨Ο Φιλητάς"- Τόμος ΙΒ'-Κως 2012, σελ. 29)

Φωτογραφίες: Sophia Karagianni

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου στα αγγλικά:

Saint Paraskevi Church (Parish Church), Kos Town

• The Church

The Church of Saint Paraskevi is the oldest of the three parish churches in Kos Town. It is located in the town centre, in the district once known as the Aspa Quarter (today's Halvazia area).

The earliest known reference to Saint Paraskevi in the Aspa district dates to 1693, in Codex A of the Archive of Doulia. Historical records indicate that until 1721 the church was at least partly privately owned, but from that year onwards it became the sole property of the Community of Kos.

By 1763, it had become a parish church and was the wealthiest parish church in Kos Town. Around 1800, the church owned twenty-one houses, as the buying and selling of small houses between private citizens and parish churches was common practice at the time. One surviving document records that in 1825, Maria, the wife of Nikolis, sold her house in the Aspa district, on what was then known as Peis Sokaki, to the Church of Saint Paraskevi for 120 grosia, receiving the payment from the church.

Embedded in the floor of the old church was a Roman inscription carved on a white stone, reading:

"The Senate (of the Koans) honoured Gaius Valerius Ulpianus with a statue..."

• The Construction of the Present Church

In 1915 and 1918, two associations of emigrants from Kos were founded in the United States: one named Elpis (Hope) and the other Saint Paraskevi, with the aim of financing the construction of a new church in Kos.

When the Community requested the transfer of the funds collected, it was informed that this would not be possible. According to the conditions set by the donors, the money—amounting to almost 200,000 francs—could only be released once the existing church had been demolished.

Saint Paraskevi on 23 July 1967, the day of my parents' wedding, photographed by my father (from my personal archive).

Saint Paraskevi today.

In 1927, a committee was appointed to oversee the construction of the new church and commissioned the Italian engineering firm Castelli to prepare plans for its complete reconstruction. The designs were produced in Rome by the architect and Byzantine specialist Orsini.

Government permission was granted in 1928, and the foundation stone was laid on 8 March 1931, following a blessing conducted by Archimandrite Philemon in the presence of a large congregation.

Access to the church from Herakleous Street.

Construction stopped later in 1931 due to financial difficulties. Achilleas Mouzakis personally guaranteed a loan from the Bank of Sicily, enabling the work to continue.

The church was completed on 18 December 1932, when the first Divine Liturgy was celebrated.

Remarkably, during the devastating earthquake of 21 April 1933, the church was only four months old. Although a service was taking place when the earthquake struck, the building suffered no damage whatsoever, and none of the worshippers were injured, despite the complete destruction of much of the surrounding Aspa neighbourhood.

The rear of the church, photographed in winter and autumn.

My research suggests that the original church existed from 1693 until its complete rebuilding beginning in 1928. The stipulation made by the expatriate associations in America—that the funds would only be released for a complete reconstruction "on the very site where it now stands"—raises several questions. What condition was the old church in? Why was it not simply repaired? Why was there such insistence on rebuilding it from the ground up? And when exactly was the original church demolished? I have been unable to find any record documenting its demolition.

Further uncertainty arises from the writings of Ioannis Zarraftis, who, referring to the Defterdar Mosque, built in 1786, claimed that it was "a wealthy foundation dating from a period before the Turkish conquest", thereby supporting the local tradition that it had originally been a Christian church dedicated to Saint Paraskevi.

The ancient column with its Corinthian capital that once dominated the rear of the church.

It seems reasonable to assume that, by the early twentieth century, the old church had become unsafe due either to repeated earthquakes or inadequate maintenance. Indeed, for a period the parishioners of the Aspa district attended services at the nearby Church of Panagia tou Forou, which has since disappeared.

• Interior Furnishings

In 1938, thanks to a donation from Mayor Georgios Ipp. Ioannidis, half of the marble bishop's throne was constructed. It was completed in 1959 by his wife.

Work on the magnificent marble iconostasis began in 1946, replacing the original wooden one. Both the iconostasis and the bishop's throne were carved by the Kalymnian sculptor M. Tiliakos, who was instructed to use marble from Kos.

The icons of the iconostasis, executed in a Renaissance style, were painted by the Kalymnian iconographer Antonis Karafyllakis.

The church's wall paintings were completed in 1985 by the iconographers Stamatios Zegiannis, Nikolaos Vlachogiannis, and Victor Stoupkas, while the marble pulpit was created by another Kalymnian craftsman, Mikis Gavalas.

Interior photographs of the church after the earthquake of 21 July 2017.

The church was consecrated by Metropolitan Emmanuel on 6 May 1951.

Its bell tower, the tallest in Kos, was completed in early 1967 and houses three bells.

Architecturally, the church is a three-aisled Byzantine-style basilica with a dome. The right aisle is dedicated to the local New Martyr Saint John the Navigator, while the left aisle is dedicated to Saint Xenia.

• Relics and Parish Buildings

The building opposite the church, formerly known as the Thymanakeios School (the Mixed Primary School), now houses a parish events hall.

The church preserves a relic of Saint Paraskevi, which is presented for veneration by the faithful each year on 26 July, the saint's feast day.

The narrow street leading to Saint Paraskevi from Eleftheriou Venizelou Street.

Ancient architectural members can still be seen incorporated into the church walls and scattered throughout the church courtyard.

Details of the pebble mosaic paving in the church courtyard.

• The Wayside Shrine of Saint Paraskevi

The small roadside shrine of Saint Paraskevi stands at the beginning of Hippokratous Street, directly opposite the Church of Saint Constantine.

It survived both the 1933 and 2017 earthquakes, as well as the large-scale demolitions carried out during the Italian period. Incorporated into its masonry are Early Christian architectural fragments, and the lamp burning inside the shrine remains permanently lit.

• The House of Asclepius (3rd Century AD)

The House of Asclepius occupies the area extending from Saint Paraskevi Square to Eleftheriou Venizelou Street, within the historic Aspa district where the Greek Orthodox population lived before the earthquake of 1933.

Excavated by the Italian Archaeological Mission, it was a luxurious Roman villa built upon the remains of an earlier Hellenistic-period building.

One of its reception rooms (cubiculum) contained the celebrated mosaic depicting the arrival of Asclepius on Kos, dating from the first half of the 3rd century AD. The mosaic is now exhibited in the courtyard of the Archaeological Museum of Kos.

The villa derives its modern name from this remarkable mosaic. Today, parts of the building remain visible among the municipal flowerbeds, including an apse that may once have belonged to a nymphaeum.

• The Earthquake of 21 July 2017

What the earthquake of 1933 failed to do, the devastating earthquake of 21 July 2017 accomplished.

The Church of Saint Paraskevi suffered extensive structural damage. One year later, restoration work had still not been completed. The church remained closed for an entire year and reopened for worship for the first time on 25 July 2018, the eve of the saint's feast, with worshippers entering at their own risk.

Update: Restoration of the Holy Cathedral of Saint Paraskevi was completed, and the church was officially returned to the local community on 1 April 2023, almost six years after the deadly earthquake of 21 July 2017.